Anlamı
ağzı kuruyup acılaşmak.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, ağız kuruluğu, acılaşma ve tatsızlaşma hissini anlatmak için kullanılır. Kişi susuzluk, hastalık, yorgunluk, korku ya da yoğun heyecan yüzünden ağzında kötü bir kuruluk hissedebilir; işte bu durum halk dilinde bu renkli sözle anlatılır. Çiriş çanağı benzetmesi, ağzın kuruyup tatsız, yapışkan ve rahatsız edici bir hâl almasını göz önüne getirir. Deyim yalnız fiziksel bir belirti anlatıyor gibi görünse de, çoğu zaman yaşanan sıkıntının ve rahatsızlığın şiddetini de sezdirir. Özellikle uzun süre susuz kalma, ağır hastalık, bitkinlik veya gergin bekleyiş anlarında uygun düşer. Söz, sıradan "ağzı kurudu" demekten daha güçlüdür; çünkü acı ve tatsızlık duygusunu da ekler. Bu sayede kişinin bedensel rahatsızlığı daha canlı hissedilir. Yoğun yorgunluğun dildeki izini iyi anlatan ifadelerden biridir.
Örnek Cümleler
- Yolda saatlerce susuz kalınca ağzı çiriş çanağına döndü, konuşacak hâli kalmadı.
- Kürsüye çıkarken heyecandan ağzım çiriş çanağına döndü, ilk cümleyi bile kuramadım.
- Ateşi çıktığından beri ağzı çiriş çanağına dönmüş, su içmeye bile üşeniyor.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kuruluğun ötesinde bir tatsızlık tarif edilir. Ağız içi yapış yapış olur, tükürük çekilir, dil damağa yapışır; bu yüzden konuşmak bile zorlaşır. Söz, sadece susuzluğu değil o rahatsız edici dokuyu da anlatır.
Ortak nokta, bedenin sıvı dengesinin ya da sinir sisteminin bir süre için bozulmasıdır. Kalıp sebebi anmaz, yalnız sonucu tarif eder; bu yüzden korkudan da olur, hastalıktan da. Geçici olması da kalıbın bir parçasıdır.
Çiriş, çiriş otunun kök tozundan hazırlanan yapışkan bir macundur; ciltçilikte ve marangozlukta tutkal olarak kullanılır. Ağzın çiriş çanağına dönmesi de aynı yapış yapış, kuru ve acımsı hissi akla getirir; benzetme bu tatsız yapışkanlığa dayanır.