Anlamı
1) susuz kalmak; 2) konuşamaz duruma gelmek:
'Ağzım dilim kurudu, kız yalvara yalvara' -Halk türküsü.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, insanın aşırı susuzluk çekmesi ya da yoğun heyecan, korku, üzüntü gibi nedenlerle konuşamayacak kadar zorlanması durumunu anlatır. Ağzın ve dilin kuruması, bedenin verdiği fiziksel bir tepki olsa da deyim günlük dilde çoğu zaman hem gerçek hem mecaz anlamıyla kullanılır. Kişi susuz kaldığında gerçekten dili damağı kurur; bazen de beklenmedik bir olay karşısında ne söyleyeceğini bilemez, sözü boğazında düğümlenir. Deyimin gücü, bu iki hâli tek görüntüde birleştirmesinden gelir. Özellikle telaş, korku, utanç ve çaresizlik anlarında insanın konuşma rahatlığı bozulur. Bu yüzden ifade, sadece fizyolojik bir kuruluğu değil, ruh hâlindeki sıkışmayı da taşır. Sahnede konuşacak biri, önemli bir haber bekleyen kişi ya da suya kavuşamayan yolcu aynı deyimle anlatılabilir. İnsan bazen susuzluktan, bazen de baskıdan kelime üretemez hâle gelir. Deyim tam da bu daralmış anı canlı biçimde görünür kılar.
Örnek Cümleler
- Çölde saatler süren yolculuktan sonra ağzı dili kurumuştu, tek derdi su bulmaktı.
- Yıllar sonra karşısında onu görünce heyecandan ağzı dili kurudu, hazırladığı cümleleri unuttu.
- Saatlerdir konuşa konuşa ağzım dilim kurudu, izin ver bir bardak su içeyim.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hayır. Birinci anlamı gerçekten susuz kalmaktır; ikinci anlamı ise heyecan, korku ya da utançtan konuşamaz duruma gelmektir. Hangisinin kastedildiği cümlenin gidişinden kolayca anlaşılır. İki anlam da halk dilinde kullanılır.
Söz söylemesi beklenen kişinin bir anda kelime bulamamasını anlatır. Sunum yapacak öğrenci, savunma verecek sanık ya da beklenmedik bir haberle karşılaşan kişi bu duruma düşer; ağız fiziksel olarak değil, gerilim yüzünden kurur.
Ortak nokta bedenin verdiği tepkidir. Heyecanlanan insanın tükürüğü gerçekten çekilir, ağzı kurur; gerçek ile mecaz arasında bir kopukluk yoktur. Halk dili bu bağı sezmiş ve iki durumu tek kalıpta toplamıştır.