Anlamı
1) konuşamamak; 2) beklenmedik bir durum karşısında heyecanlanmak, hayranlık duymak:
'Kızları gördün, ağzın dilin tutuldu gayri.' -N. Cumalı.
Detaylı Açıklama
Ağzı dili tutulmak deyimi, bir kimsenin ya gerçekten konuşamayacak hâle gelmesini ya da beklenmedik bir durum karşısında heyecandan, şaşırmadan veya hayranlıktan ne diyeceğini bilemez duruma düşmesini anlatır. Bu iki anlamı birleştiren ortak nokta, sözün akışının bir anda kesilmesidir. Kimi zaman beden dili de bu kesintiye eşlik eder; kişi donup kalır, bakar ama konuşamaz. Deyim bu nedenle sadece sessizliği değil, o sessizliğin arkasındaki güçlü duygusal etkiyi de taşır. Günlük dilde hem olumsuz şoklar hem de büyük hayranlık anları için kullanılabilir. Söylendiği yerde geçici bir dilsizlik ve sarsılma hissi bulunur. Halk dilinin gücü burada çok belirgindir; sanki ağız ve dil fiziksel olarak işlevsiz kalmış gibi anlatılır. Bu da duygunun şiddetini kuvvetle hissettirir. Deyim, insanı sözün bile yetersiz kaldığı bir ana taşıyan canlı anlatımlardan biridir. Konuşmanın durduğu anlarda, ruh hâlinin ne kadar yoğun olduğunu gösteren etkili bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- Kapıyı açıp içeridekileri görünce ağzı dili tutuldu, olduğu yerde donup kaldı.
- Doğum günü sürprizini görünce çocuğun ağzı dili tutuldu, uzun süre sadece gülümsedi.
- Manzarayı ilk kez gören misafirlerin ağzı dili tutuldu, kimse bir süre konuşamadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Konuşmanın durmasını bedene bağlamasından gelir. Kişi susmayı seçmez; dili tutulur, sesi çıkmaz. Bu anlatım, yaşanan duygunun iradeyi aşacak kadar güçlü olduğunu tek hamlede hissettirir. Sözün yerini beden alır.
Birincisi korku, şok ya da üzüntüyle konuşamaz hâle gelmektir. İkincisi ise hayranlık, sevinç ve beklenmedik güzellik karşısında söz bulamamaktır. Aynı kalıp, birbirine zıt iki duyguyu aynı görüntüyle anlatır.
Ağzı dili tutulmak duygunun sarsıcılığını öne çıkarır; kişi etkilenmiştir, sözü kesilmiştir. Ağzı kilitlenmek ise kapanmayı, açılmama hâlini vurgular. Biri sarsılmayı, öbürü tıkanmayı anlatır. Günlük dilde çoğu zaman birbirinin yerine de kullanılırlar.