Anlamı
neşe ve konuşkanlığını yitirmek, susmak:
'Sabahtan akşama kadar durmadan söyleyen geveze Çalıkuşu, dut yemiş bülbüle dönmüştü.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Dut yemiş bülbüle dönmek, neşe ve konuşkanlığını yitirmek, susmak anlamındadır. Tanım iki kaybı birlikte anar: neşe ve konuşkanlık; sonuçta kişi susar. Dönmek fiili bir değişimi anlatır: kişi önceden neşeli ve konuşkandır. Değişimin sebebi bir azar, bir korku, bir utanç, bir üzüntü ya da bir yenilgi olabilir; tanım bunu söylemez. Özne geveze bir çocuk, neşeli bir arkadaş ya da bir toplantıda söz alan biri olabilir. Kalıp kişinin dışarıdan görünen hâlini anlatır; içindeki duygu cümlenin geri kalanından anlaşılır. Kalıp bir sitem, bir takılma ya da bir gözlem içinde kurulabilir: ne oldu, dut yemiş bülbüle döndün. Susan kişinin yeniden konuşup konuşmadığı cümlenin geri kalanında anlatılabilir. Değişim bir anda da olabilir, günler içinde de.
Örnek Cümleler
- Sınıfın en geveze öğrencisi, müdürün odasından çıktıktan sonra dut yemiş bülbüle döndü.
- Yemekte durmadan şaka yapan damat, kayınpederinin sert bir bakışıyla dut yemiş bülbüle döndü.
- Sevdiği takım küme düşünce her maçta tribünü coşturan amigo, dut yemiş bülbüle dönmüştü.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Romanın kahramanı Çalıkuşu: Sabahtan akşama kadar durmadan söyleyen geveze Çalıkuşu, dut yemiş bülbüle dönmüştü. Cümledeki zaman ifadesi ile sıfat, değişimden önceki konuşkanlığı gösterir. Kalıp burada bir kuşun adıyla anılan kişiyi başka bir kuşa benzetir.
Dut gibi olmanın birinci anlamı çok sarhoş olmak, ikinci anlamı utanmak, mahcup olmaktır. Dut yemiş bülbüle dönmek ise neşe ve konuşkanlığını yitirip susmaktır. İki kalıp dutu anar, ama anlamları ayrıdır; utanan biri susabilir, yine de iki tanım aynı değildir.
Atasözü, ilerisi düşünülmeden söylenen sözün insanın başına dert açabileceğini söyler. Dut yemiş bülbüle dönen kişi ise artık konuşmaz. Biri düşüncesizce söylenen sözün getirdiği belayı, öteki susmanın kendisini anlatır; ikisi de bülbülü anar.