Anlamı
birine nasıl davranacağını göstermek, yol göstermek, akıl vermek:
'Sana ne oluyor? Akıl öğretecek sen mi kaldın?' -N. Hikmet.
Detaylı Açıklama
Akıl öğretmek deyimi, birine nasıl davranması gerektiğini söylemek, yol göstermeye çalışmak ya da çoğu zaman üstten bir tavırla öğüt vermek anlamında kullanılır. Deyim bağlama göre iki ayrı tona sahip olabilir. Birincisi gerçekten yol gösterme niyetidir; kişi tecrübesiyle yardımcı olmak ister. İkincisi ise karşı tarafın istemediği, buyurgan ya da haddini aşan öğüt verme halidir ve günlük dilde daha çok bu ikinci ton öne çıkar. “Sen mi akıl öğreteceksin?” tepkisi de buradan gelir. Yani mesele sadece öneri değil, önerinin nasıl ve hangi konumdan verildiğidir. İnsanlar bazen yardım etmek isterken üstten konuşabilir, bazen de gerçekten gerekli bir uyarıda bulunur. Deyim tam bu gerilimli alanı anlatır. Öğüt ile müdahale arasındaki sınırı görünür kılar. Türkçede otorite, tecrübe ve buyurganlık arasındaki ilişkiyi güçlü biçimde taşıyan yaygın deyimlerden biridir. Kimin, kime, hangi hakla yol göstermeye kalktığı sorusunu da içinde saklar.
Örnek Cümleler
- Durup dururken ona akıl öğretmeye kalkınca ortam gerildi.
- Sınıf arkadaşım sınavdan sonra "akıl öğretmek" dedi.
- Bir baktık ki çoktan akıl öğretmiş.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü öğüt verme, çoğu zaman üstten konuşma ya da karşı tarafın alanına müdahale etme gibi algılanabilir.
Hayır, iyi niyetli yol gösterme de olabilir; olumsuzluk daha çok üslup ve ilişki dengesinden doğar.
Birine ne yapacağını söyleme, davranışına yön verme ya da istenmeyen biçimde öğüt yağdırma durumlarında kullanılır.