Anlamı
1) şaşırmak, korkmak; 2) çok beğenmek, bayılmak:
'Leman'ın aklı gitti bu anda sinemaya.' -N. Hikmet.
Detaylı Açıklama
Aklı gitmek deyimi, bağlama göre iki ana anlam taşır: Birincisi şaşırmak, korkudan ya da ani etkiyle ne yapacağını bilemez hâle gelmek; ikincisi ise bir şeyi çok beğenmek, ona hayran kalmak ve adeta aklını kaptırmak. Türkçede bu çift anlamlı yapı oldukça ilginçtir; çünkü hem olumsuz sarsılmayı hem de güçlü hayranlığı aynı kalıpta toplayabilir. Bu yüzden deyimin doğru anlaşılması için cümlenin bağlamına bakmak gerekir. Bir felaket haberi karşısında aklı giden kişi afallamıştır; çok sevdiği bir şeyi görünce aklı giden kişi ise büyülenmiş gibidir. Her iki durumda da ortak nokta, zihnin normal dengesinin güçlü bir etkiyle sarsılmasıdır. Deyim, insanın ölçülü tepkiden çıkıp yoğun duygu altına girdiği anları anlatır. Günlük dilde şaşkınlık, korku, tutku ve hayranlık gibi farklı halleri canlı biçimde taşıdığı için oldukça kullanışlıdır. Zihinsel dengenin bir anda yer değiştirdiği, insanın güçlü bir etkinin altına girdiği durumları etkili şekilde görünür kılar.
Örnek Cümleler
- Kapının önünde polis arabasını görünce aklı gitti, elleri o an titremeye başladı.
- Vitrindeki o mavi bisiklete aklı gitti, iki hafta önünden geçip durdu.
- Teyzemin yaptığı kadayıfa aklı gitmişti, tarifini almadan sofradan kalkmadı bir türlü.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Deyimin iki anlamı vardır: şaşırmak, korkmak ve çok beğenmek, bayılmak. İkisinde de kişi karşılaştığı şeyin etkisiyle olağan hâlinden çıkar; birinde bunu korku ve şaşkınlık, ötekinde hayranlık yapar.
Cümlenin kuruluşundan anlarız. Beğeni anlamında söz çoğu zaman yönelme ekiyle kurulur: bisiklete, kadayıfa aklı gider. Ortada bir tehlike ya da ani bir haber varsa ve yönelme eki yoksa korku ya da şaşkınlık anlatılıyordur.
Birinci anlamda yakındırlar; ikisi de büyük bir korku karşısında ne yapacağını bilememeyi anlatabilir. Aklı başından gitmek ise sevinçten ya da korkudan şaşırmaktır, bir şeyi çok beğenmek anlamı taşımaz. Hayranlık anlatılacaksa aklı gitmek seçilir.