Anlamı
akılsızca davranışlarda bulunmaktan kendini kurtarmak:
'Burası Ankara değil, aklını başına al, uslu otur.' -R. H. Karay.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, kişinin düşüncesizce, taşkınca veya akılsızca davranmaktan vazgeçip daha ölçülü, dikkatli ve sağduyulu davranmaya başlaması anlamında kullanılır. Bir bakıma kendine gelmek, toparlanmak ve yaptığı işin sonucunu hesaba katmaktır. İnsan bazen gençlik, öfke, heves ya da dikkatsizlikle yanlış adımlar atar; 'aklını başına almak' işte bu dağınık hâlden çıkışı anlatır. Deyim bu yüzden hem uyarı hem beklenti cümlesi olarak çok sık duyulur. 'Aklını başına al' dendiğinde kişi davranışının sonucunu düşünmesi için ikaz edilir. İçinde sertlik olabilir ama temel amaç düzeltmedir. Kişinin zihnini toplayıp kendini dizginlemesi beklenir. Bu nedenle söz, duygusal taşkınlıktan akıllı tutuma dönüşü anlatan güçlü bir halk ifadesidir. Kendini toparlamanın dildeki en yaygın biçimlerinden biridir.
Örnek Cümleler
- Aklını başına al da bu parayı tanımadığın birine kaptırma sakın.
- İkinci uyarıdan sonra aklını başına aldı, işe geç kalmayı büsbütün bıraktı.
- Bir kaza atlattıktan sonra aklını başına aldı, hızını hep sınırda tuttu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Ölçüsüzlükten ölçülülüğe geçişi anlatır. Kişi davranışını kendisi düzeltir; bunu bir uyarı, bir kaza ya da bir kayıp tetiklemiş olabilir, ama adımı atan kendisidir. Bundan sonra işlerine daha ölçülü yaklaşır.
Çünkü emir kipiyle kurulunca doğrudan muhataba seslenir. Aklını başına al denince yapılan işin yanlışlığı da, düzeltme çağrısı da tek cümlede verilmiş olur; uzun bir nasihate gerek kalmaz.
Çok yakındır. Aklı başına gelmekte özne akıldır; değişim kişiye kendiliğinden geliyormuş gibi anlatılır. Aklını başına almakta ise özne kişinin kendisidir, toparlanmayı o yapar. Aklı başına gelmek ayrıca bayılan birinin ayılmasını da anlatır; bu kalıp o anlamı taşımaz.