Anlamı
aklını iyi kullanan saygı görür, kullanmayan kendini küçük düşürür.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, insanın aklını nasıl kullandığına göre ya saygı göreceğini ya da kendini küçük düşüreceğini anlatır. Aynı akıl, doğru kullanılırsa yükseltir; yanlış kullanılırsa kişiyi rezil eder. Bu nedenle atasözü aklın var olmasından çok, kullanılma biçiminin önemini vurgular. İnsan doğuştan bir kapasite taşıyabilir ama onu bilgi, sağduyu, ölçü ve doğru kararlarla desteklemezse bu kapasite onu kurtarmaz. Söz hem öğüt hem uyarıdır. Aklını yerinde kullanan kişi çevresinde güven, saygınlık ve başarı kazanır; düşünmeden hareket eden işe kendi kendini düşürür. Atasözünün kuvveti, vezir ve rezil gibi iki uç sonucu tek merkezde, yani akılda toplamasından gelir. İnsan kaderinde kendi muhakemesinin payını çok açık biçimde dile getirir. Aklın nimet olduğu kadar sorumluluk da olduğunu söyler.
Örnek Cümleler
- Aynı keskin zekâyı dolandırıcılığa harcadı, sonunda kapı kapı arandı; aklınla rezil olursun, aklınla vezir olursun.
- Aynı sınıftan iki arkadaş: biri kürsüde konuşuyor, öteki sanık sandalyesinde; aklınla rezil olursun, aklınla vezir olursun.
- Aklını nereye harcadığına dikkat et; aklınla rezil olursun, aklınla vezir olursun.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Aklın nasıl kullanılacağı sorumluluğunu vurgular. Zekânın kendisi ne iyidir ne kötü; onu nereye yönelttiğine göre kişiyi yükseltir ya da küçük düşürür. Sorumluluk bu yüzden bütünüyle kişiye aittir.
Çünkü aradaki mesafeyi göstermek için uçlar gerekir. Aynı kaynaktan hem en yüksek makam hem en büyük utanç çıkabiliyorsa, belirleyici olanın kullanım biçimi olduğu açıkça görülür. Uyak da kalıbı akılda tutar.
Zekâdan çok onun kullanımını anlatır. Kişi çok akıllı olabilir; ama o aklı kötü bir yolda kullanırsa söz onu yükseltmez, tam tersine düşürür. Ölçü yetenek değil, yöneliştir.