Anlamı
olumsuz davranış içerisinde (olmak):
'Hacı Ömer'in bütün aksiliği üstündeydi.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Aksiliği üstünde olmak deyimi, bir kişinin o gün huysuz, ters, alıngan, çatacak yer arayan ya da olumsuz davranış göstermeye yatkın bir hâlde bulunduğunu anlatır. Bu ifade, geçici bir ruh hâlini tasvir eder. Kişi normalde böyle olmayabilir; fakat o gün her söze ters cevap veriyor, küçük şeylere kızıyor, çevresine rahatsızlık yayıyor olabilir. Deyim bu değişken hâli çok kısa şekilde anlatır. İçinde biraz mazeret, biraz şikâyet vardır. Yani kişi tamamen kötü ilan edilmez; ama o anki hâli çekilmez bulunur. Günlük dilde aile içinde, iş yerinde ve yakın ilişkilerde çok sık duyulur. İnsan bazen olumsuzluğunu sanki üstüne giymiş gibi taşır; bu yüzden 'aksiliği üstünde' denir. Türkçede geçici huysuzluğu ve ters davranma eğilimini anlatan son derece doğal bir ifadedir. Duygusal havayı tek cümlede kurabildiği için konuşma dilinde oldukça işlevseldir. Bir ruh hâlinin çevreyi nasıl etkilediğini çabucak görünür kılar.
Örnek Cümleler
- Bugün aksiliği üstünde; sabahtan beri kimseyle doğru dürüst iki laf etmedi.
- Aksiliği üstündeyken ona bir şey sorma, cevabı hep ters çıkar zaten.
- Toplantıya aksiliği üstünde geldi, gündemdeki her maddeye tek tek itiraz etti.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Anlatmaz. Üstünde olmak, o hâlin geçici olduğunu gösterir. Kişinin huyu böyle olmayabilir; söz yalnızca o gün ya da o saat içindeki durumunu bildirir. Yine de bildirdiği şey olumsuz bir davranıştır; geçici olması sözü eleştiri olmaktan çıkarmaz.
Her söze itiraz etmek, kısa ve sert cevaplar vermek, yardım tekliflerini geri çevirmek bu deyimi düşündürür. Ortak yan, kişinin sebepsiz görünen bir gerginlik içinde olmasıdır.
Çünkü eleştiriyi kişinin huyuna değil o anki hâline yöneltir. Karşı tarafa kötü demek yerine bugün aksiliği üstünde denir; sitem yine duyulur ama tartışmayı büyütmeyecek kadar yumuşamış olur.