Anlamı
1) göz alıcı giysi giyen güzele hemen istekli çıkar; 2) bir işin yapılışıyla uzaktan bile olsa ilgisi bulunan kimse, o iş üzerindeki eleştirileri üzerine alır.
Detaylı Açıklama
Al giyen alınır sözünün iki anlamı, alınmak fiilinin iki ayrı anlamından doğar. Birincisinde alınmak, evlenmek için istenmektir: göz alıcı giysi giyen güzele hemen istekli çıkar. İkincisinde alınmak, bir sözü üzerine almaktır: bir işin yapılışıyla uzaktan bile olsa ilgisi bulunan kişi, o iş üzerine söylenen eleştirileri kendine yorar. Eleştiri kimseyi adıyla anmadan da yapılabilir; sözü üzerine alan yine işle ilgisi olan kişidir. Uzaktan bile olsa kaydı önemlidir: işin baş sorumlusu olmak gerekmez, bir kez içine karışmış olmak yetebilir. Bu anlamda söz, eleştiriye hemen karşılık veren ya da kendini savunmaya kalkan birinin ardından söylenebilir: tepkisi, işle ilgisini ele vermiştir. Al ile alınır arasındaki ses yakınlığı iki anlamı tek kalıpta birleştirir.
Örnek Cümleler
- Kırmızı elbisesiyle düğüne gelen kıza daha o hafta talip çıktı; al giyen alınır.
- Kimsenin adını anmadan genel bir eleştiri yaptı, ayağa kalkan yalnız o oldu; al giyen alınır.
- Mahallede çöplerin kapı önüne bırakıldığından söz edildi, bir kez bırakmış olan komşu hemen açıklama yaptı; al giyen alınır.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Ortak bir fikirde değil, aynı sözcükte birleşir. Birinci anlamda gelin olarak istenen güzelden, ikinci anlamda eleştiriyi kendine yoran kişiden söz edilir. Giysinin göze çarpması yalnız birinci anlamı açıklar; ikincide kişiyi ele veren görünüşü değil, işle bağıdır.
Çünkü al, uzaktan fark edilen bir renktir; onu giyen kişi kalabalıkta hemen seçilir. Bu imge birinci anlamı doğrudan taşır. İkinci anlamda al giymek, eleştirilen işe bir biçimde karışmış olmayı anlatan bir benzetme gibi okunur; al giymedim ki alınayım sözü de aynı imgeden yararlanır.
Dikkat çeken bir görünüş anlatılırken ya da genel bir söz üstüne alınmışken kullanılabilir. Hangisinin kastedildiğini cümlede giysiden mi yoksa bir eleştiriden mi söz edildiği belli eder.