Anlamı
alay etmek, eğlenmek:
'Büyük İskender'den de bir şey yaşadığını seziyor ve kendi kendisini alaya alıyor.' -N. F. Kısakürek.
Detaylı Açıklama
Alaya almak deyimi, bir kişiyi, sözü, davranışı ya da durumu ciddiye almayıp onunla dalga geçmek, küçümseyici bir eğlence konusu hâline getirmek anlamında kullanılır. Burada gülmek tek başına değildir; karşı taraf eğlencenin konusu yapılmıştır. Bu eğlence kimi zaman incitici olur, kimi zaman şakaya yakın durur; hangisi olduğunu bağlam belli eder. İnsan, başkasının duygusunu, hatasını, görünüşünü ya da sözünü alaya aldığında ona eşit ilişki kurmaz; yukarıdan bir konumdan yaklaşır. Günlük dilde arkadaş şakaları için de kullanılabilir ama bağlama göre bunun sınırı kolayca aşılır. Özellikle kırıcı, aşağılayıcı ve küçümseyici tavırlar için çok uygun bir ifadedir. Alaya almak, eleştirmekten farklıdır; eleştiri düzeltme amacı taşıyabilir, alaya almak ise çoğu zaman karşı tarafı küçük düşürmeye yönelir. Bu nedenle sosyal ilişkilerde mesafe açan bir davranış biçimi olarak algılanır. Türkçede bir kişiyi ya da bir sözü eğlence konusu yapmayı en açık biçimde anlatan yerleşik deyimlerden biridir. Kalıbın bildirdiği şey gülmenin kendisi değil, gülünenin konumudur.
Örnek Cümleler
- Sahnedeki taklitçi bakanın konuşma biçimini alaya aldı, salon kahkahaya boğuldu.
- Yeni saç kesimini masanın başında alaya alınca kızın yüzü düştü.
- Merdivenden düşüşünü anlatırken kendini alaya aldı, masadaki herkes gülmekten kırıldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Alabilir. Kalıp hedef bakımından sınır tanımaz; insan başkasıyla olduğu gibi kendi hâliyle de eğlenebilir. Bu kullanımda incitilen kimse olmadığı için söz şakaya yaklaşır ve kırıcılığı kalmaz.
Eleştiri bir yanlışı gösterip düzeltmeye dönüktür; alaya almak ise konuyu gülmenin nesnesi yapar. Biri karşısındakini ciddiye alır, öteki almaz. Ayrım da bu ciddiye alma noktasındadır.
Bir kişi alınabildiği gibi bir söz, bir davranış ya da bir durum da alınabilir. Kalıp nesne bakımından geniştir; belirleyici olan, o şeyin eğlence konusu yapılmasıdır.