Anlamı
herkes başının çaresine baksın, gücü yetmeyen ne olursa olsun.
Detaylı Açıklama
Altta kalanın canı çıksın atasözü, güç mücadelesinde, çekişmede ya da rekabette herkesin kendi başının çaresine baktığını, gücü yetmeyene ne olursa olsun aldırılmadığını anlatan sert bir halk sözüdür. Bu ifade çoğu zaman gerçek bir öğütten çok, acımasız düzeni teşhir eden bir gözlem gibidir. Güçlü olan ayakta kalır, güçsüz olanın ise başına ne geleceği umursanmaz. Atasözü, toplumsal rekabetin merhametsiz yüzünü ve 'herkes başının çaresine baksın' anlayışını güçlü biçimde yansıtır. Günlük dilde bazen eleştiri, bazen kabulleniş, bazen de insan ilişkilerindeki sertliği göstermek için kullanılır. Bu sözde dayanışmadan çok güç dengesi vardır. Halk hayatında özellikle çekişme, miras, iş, kavga ve çıkar ilişkileri konuşulurken duyulur. İnsanın yalnız bırakıldığı, yardımın çekildiği ve yenilenin korunmadığı durumlara işaret eder. Türkçede acımasız rekabeti, sosyal merhametsizliği ve güçsüzün kolay harcanışını en çarpıcı biçimde anlatan atasözlerinden biridir.
Örnek Cümleler
- Herkes kendi işini kurtardı, kimse arkasına bakmadı; altta kalanın canı çıksın.
- Yardım dağıtımında itiş kakış başladı; altta kalanın canı çıksın havası vardı.
- Mirası paylaşırken küçük kardeşi düşünen olmadı; altta kalanın canı çıksın.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Herkesin başının çaresine bakmasını, gücü yetmeyenin ise umursanmamasını anlatır. Zayıf olan hiç korunmaz; kalıp bu merhametsiz düzeni açıkça adlandırır ve olduğu gibi göz önüne serer.
Biçimce buyruk gibi kurulmuştur; kullanımda ise çoğu zaman böyle davranıldığını bildiren bir gözlem olarak duyulur. İçinde eleştiri ya da acı bir kabulleniş sezilir; bir tavsiye olarak söylenmez.
Durumu dışarıdan gören kişi, bir paylaşımdaki ya da çekişmedeki acımasızlığı eleştirmek için söyler; itişmenin içindeki kişi de kendi tavrını açıklamak için söyleyebilir. İlkinde sitem, ikincisinde pervasızlık duyulur; kalıp iki kullanıma da açıktır.