Anlamı
karşı koyan birini boyun eğmek zorunda bırakmak, zor durumda bırakmak:
'Galiba bu sene soğuk aman dedirtecek.' -R. H. Karay.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, karşı koyan, direnen ya da dayanmak isteyen birini zor durumda bırakarak pes etmek zorunda bırakmak anlamında kullanılır. Kişi öyle bir baskı, güçlük, soğuk, sıkıntı veya şiddetli etki altında kalır ki sonunda 'aman' diyecek hâle gelir. Bu yüzden deyim hem fiziksel hem psikolojik zorlamalar için kullanılabilir. Hava, hastalık, yorgunluk, insan baskısı ya da sert mücadeleler bu etkiyi yaratabilir. Sözün merkezinde dayanma gücünün kırılması vardır. İnsan önce direnir, sonra dayanamaz olur. Bu nedenle deyim, bir etkinin sıradan değil, ciddi ve zorlayıcı olduğunu gösterir. Kimi zaman hafif abartılı biçimde söylenir; yine de sözün merkezinde boyun eğdirme vardır. Karşı tarafın veya şartların gücünü kabul ettiren kuvvetli bir anlatımdır.
Örnek Cümleler
- Bu yılki soğuk herkese aman dedirtti, sobalar bu sene erkenden yakıldı.
- Rakip takım ilk yarıda aman dedirtti, bizimkiler sahada zor tutundu.
- Alacaklılar sonunda aman dedirtti, adam elindeki dükkânı kapatmak zorunda kaldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Karşı koyan birini boyun eğmek zorunda bırakmayı, zor durumda bırakmayı bildirir. Kalıp ettirgen kurulur: teslim olan taraf konuşur, ama sözü ona söyleten başkasıdır. Fail de böylece cümlede yer alır.
Bir kişi uygulayabildiği gibi hava, hastalık, yorgunluk ya da alacaklılar da uygulayabilir. Kalıp özne bakımından sınır tanımaz; belirleyici olan, karşı tarafın dayanma gücünün kırılmış olmasıdır.
Söylenmez. Kalıbın iki yanı vardır: karşı koyanı boyun eğmeye zorlamak ya da onu zor durumda bırakmak. Direncin tümüyle kırılması gerekmez; ama kişinin ciddi biçimde sıkışması, dayanmakta güçlük çekmesi gerekir.