Anlamı
1) hiçbir şeyden anlamaz, bilmez sanmak:
'Bu kadını zaman zaman aptal yerine koymam, büyük aptallık galiba.' -R. Erduran. 2) birine, aptal gözüyle bakmak.
Detaylı Açıklama
Aptal yerine koymak deyimi iki anlamda kullanılır: birincisi birini hiçbir şeyden anlamaz, bilmez sanmaktır; ikincisi ona aptal gözüyle bakmaktır. Birinci anlamda kişi karşısındakinin fark etmeyeceğini düşünerek konuşur, yalanını sürdürür ya da eksik bilgiyle oyalar. İkinci anlamda ise doğrudan bir küçümseme vardır; karşı taraf zekâca yetersiz sayılır. Kalıp çoğunlukla sitem ve tepki cümlelerinde geçer: beni aptal yerine koyma denildiğinde, hem yalan hem de küçümseme reddedilmiş olur. Deyim iş yerinde, alışverişte ve aile içi tartışmalarda duyulur. İçinde saygısızlık duygusu vardır, bu yüzden söz kırıcı bulunur. Kalıbın öznesi küçümseyen taraftır; küçümsenen kişi ise cümlede nesne olarak yer alır. Kalıpta kişinin gerçekte ne bildiği önemli değildir; önemli olan ona nasıl bakıldığıdır.
Örnek Cümleler
- Beni aptal yerine koyup aynı yalanı bir kez daha anlatmaya kalkma.
- Fişi göstermeden hesabı okuyup duruyorlar, resmen bütün müşterileri aptal yerine koyuyorlar.
- Sırf genç diye onu aptal yerine koydular, oysa herkesten iyi biliyordu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Birinde kandırma çabası, ötekinde küçümseme öne çıkar. Kalıp geçişlidir; küçümsenen kişi her iki anlamda da nesne yerinde durur. Yerine koymak sözü de bir değerlendirme bildirir: kişi olduğu gibi değil, konulduğu yerde görülür.
Çünkü kalıp yalnızca kandırılmayı değil, kişinin aklının küçümsendiğini de bildirir. Karşı taraf hem aldatılmış hem de değersiz görülmüş olur; bu yüzden söz duyulduğunda tepki çoğu zaman büyür.
Olumsuz buyrukla da kurulur: beni aptal yerine koyma denir. Bu biçimde söz, kandırılmaya ya da küçümsenmeye karşı çıkan kişinin ağzından bir tepki olarak çıkar; olumlu biçimi ise birinin yaptığı küçümsemeyi anlatır.