Anlamı
tıkanan, bozulan arkları temizleyip açmak:
'Beş gün belinin, kollarının ağrısını duymadan Binnaz'ın önü sıra arık çekti.' -N. Cumalı.
Detaylı Açıklama
Arık çekmek, tıkanan, bozulan arkları temizleyip açmak demektir. Arık, tarlaya suyu götüren küçük kanaldır; içi toprakla, otla ve çamurla dolunca su geçmez olur. Arık çekmede bu kanal kürekle temizlenir, kenarları düzeltilir ve su yeniden akar duruma getirilir. Bozulan ark ise yalnız temizlenmekle kalmaz; yıkılan kenarları yeniden toprakla yükseltilir, suyun kaçtığı yerler kapatılır. Kalıp çiftçilik dilinde geçer; sulama anlatılırken ve tarla işleri sayılırken kullanılır. Temizlenen şey yalnız toprak değildir; arka dolan ot, çalı ve taş da çıkarılır. İşi bir kişi tek başına da yapabilir, bir aile ya da komşular birlikte de. Suyun gecikmesini bekleyen kurbağa üzerinden kurulan bir atasözünde de aynı su yolu, arık anılır.
Örnek Cümleler
- Tarlaya su gelsin diye sabah erkenden kürekleri alıp arık çekmeye gittiler.
- Sulama sırası gelmeden arık çekmezsen gelen su tarlanın yarısına bile ulaşmaz.
- Sel arığın kenarlarını yıkmıştı; iki kardeş bütün gün arık çekip suyun yolunu yeniden açtı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kürekle, baştan sona. Kalıp geçişlidir; arık nesnedir. Çekmek fiili burada bir boydan boya ilerlemeyi bildirir: kanal baştan sona açılır, kürek toprağı kenara atar. Fiil bu yüzden temizlemekten daha dar bir işi gösterir.
Ark tıkandığında ya da bozulduğunda; su verilmeden önce yolunun açık olması gerekir. Temizlenmemiş bir arktan geçemeyen su yolda kalır ya da taşıp başka yere gider, tarla susuz kalır.
Yoktur. Kalıp doğrudan tarla işini bildirir ve tıkanan bir su yolunun açılmasını anlatır. Söz bu yüzden tarlada, bahçede ya da su yolunun başında olup biteni anlatırken kurulur; soyut bir engelin kaldırılması için kullanılmaz.