Anlamı
iki karşıt ve aynı derecede sakıncalı durum karşısında karar verme zorluğunu anlatan bir söz.
Detaylı Açıklama
Aşağı tükürsem sakal, yukarı tükürsem bıyık, iki karşıt ve aynı derecede sakıncalı durum karşısında karar verme zorluğunu anlatan bir sözdür. Sözdeki sahne bedendendir: sakallı ve bıyıklı bir kimse için aşağı tükürmek de yukarı tükürmek de kendi kılına gelir. Her iki yol da aynı sonuca çıktığı için seçim yapılamaz. Kalıp bu görüntüyle karar vermenin güçlüğünü anlatır; kişi hangi tarafa yönelse bir sakınca doğar. İki tarafın da aynı derecede sakıncalı olması belirleyicidir; biri ötekinden daha ehven olsaydı seçim yapılabilirdi. Kişinin sonunda hangisini seçtiği kalıpta bildirilmez. Söz kişinin kendi ağzından, içinde bulunduğu sıkışıklığı anlatmak için kurulur. Söz iki yarısıyla birlikte kurulur; tek yarı anlamı taşımaz.
Örnek Cümleler
- Annemle eşim arasında kaldım; aşağı tükürsem sakal, yukarı tükürsem bıyık.
- İki teklif de riskliydi, tam aşağı tükürsem sakal yukarı tükürsem bıyık durumu.
- İşten ayrılsam borç var, kalsam huzur yok; aşağı tükürsem sakal, yukarı tükürsem bıyık.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kararsızlığın bir türüdür, ama sebebi bellidir: iki yol da aynı ölçüde sakıncalıdır. Söz şart cümlesiyle kurulur: tükürsem denir, iki kez. Yapı iki denemeyi de aynı yere bağlar.
Sakallı ve bıyıklı bir kimsenin durumunu gösterir: aşağı tükürse sakalına, yukarı tükürse bıyığına gelir. İki yön de aynı sonucu verdiği için seçim anlamsızlaşır. Kalıp bu görüntüyle çıkışsızlığı somut biçimde gösterir.
Aranır. İki yarı aynı kalıpla kurulmuştur; yalnız yön sözcükleri değişir: aşağı ile yukarı. Eşitlik böylece yapının kendisinde gösterilmiş olur, ayrıca söylenmesine gerek kalmaz; sakal ile bıyık da aynı yerdendir.