Anlamı
iş işten geçtikten sonra önlem almaya kalkışmak.
Detaylı Açıklama
At çalındıktan sonra ahırın kapısını kapamak, iş işten geçtikten sonra önlem almaya kalkışmaktır. Kalıptaki sahne açıktır: at çalınmışsa kapıyı kapatmanın bir yararı yoktur, çünkü korunacak şey artık yerinde değildir. Kalıp bu görüntüyü her gecikmiş önleme uygular. Öznesi geç kalan kimsedir; aldığı önlem doğru bile olsa vakti geçmiştir. Kalıp önlemin yanlış olduğunu söylemez, geç olduğunu söyler. Sözün ağırlığı da buradan gelir: tedbir alınmıştır ama korunacak şey çoktan gitmiştir. Kalıp uzun kuruluşuyla sahneyi bütünüyle verir. Öznesi kişi de olabilir kurum da; bir şirket, bir yönetim de bu duruma düşer. Ahır, at ve kapı üçlüsü olayın sırasını da verir: önce kayıp, sonra tedbir. Boş ahırın kapısını sürgüleyen adam, kaybın ardından gelen o gecikmiş özeni tek bir görüntüde toplar.
Örnek Cümleler
- Kasadan çıkan para çoktan harcanıp gitmişti, denetimi ancak ondan sonra başlattılar; at çalındıktan sonra ahırın kapısını kapamışlar.
- Dükkân yanıp kül olduktan sonra, yanan dükkâna yangın sigortası yaptırmaya kalktı; at çalındıktan sonra ahırın kapısını kapamak bu.
- Sınav çoktan bitmişti, o ise ancak o gün sabah alarmını kurmayı akıl etti; at çalındıktan sonra ahırın kapısını kapamak tam da bu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Belirtili ad tamlamasıdır; ahır sözcüğü ilgi eki, kapı ise iyelik eki alır. Ekler hangi ahırdan söz edildiğini belirler. Belirtisiz kurulsaydı, yani ahır kapısı denseydi, sahne bu kadar tekil olmazdı. İki ek birlikte çalışır; biri düşerse tamlama belirtili sayılmaz.
Anılmaz. Fiil edilgen kurulmuştur: çalındıktan denir, çalan kimse cümleye hiç girmez. Kalıbın hedefi de hırsız değil, geç kalan kimsedir. Suçun kimde olduğu tartışılmaz; üzerinde durulan yalnız zamanlamadır. Edilgen biçim kaybı bir olgu gibi sunar; nasıl olduğu değil, olduğu bildirilir.
Geç kalan kimsedir; önlemi alan odur. Bunu bilerek mi yoksa fark etmeden mi yaptığı sözde yer almaz. Söz yerme bildirir; önlemi alanın sonradan ne yaptığı ise anılmaz. Kurumlar için de aynı kalıp kurulur.