Anlamı
beklenmedik bir olay karşısında öfke sonucu kanı beynine sıçramak:
'Yüzüm nasıl bir hâl aldı bilmiyorum fakat ateş gibi kesildiğini iyi biliyorum.' -T. Buğra.
Detaylı Açıklama
Ateş gibi kesilmek, beklenmedik bir olay karşısında öfke sonucu kanın beyne sıçramasıdır. Söz üç ögeyi sıralar: beklenmedik bir olay, öfke ve bunun bedende görülen sonucu. Öznesi öfkelenen kimse ya da onun yüzüdür; kalıp geçişsiz kullanılır, kişi ya da yüzü ateş gibi kesilir. Bir başkasını ateş gibi kesmek denmez. Sözdeki ateş benzetmesi kızarma ve ısınmayı çağrıştırır; yüz kızarır, kulaklar yanar, kan yüze hücum eder. Olayın beklenmedik olması ayrıca anılır; hazırlıklı beklenen bir durum için kalıp kurulmaz. Kalıp ani bir tepkiyi adlandırır, süreklilik bildirmez. Öfkeye yol açan olay bir söz, bir haber, bir suçlama olabilir; cümlede anılmadan da kalabilir. Masasına habersiz konulan bir istifa mektubunu okuyan patron da bir anda ateş gibi kesilebilir.
Örnek Cümleler
- Söylenen sözü duyunca ateş gibi kesildi, masaya vurup ayağa kalktı.
- Haksız suçlamayı işitince adam ateş gibi kesilip odadan hızla çıktı.
- Herkesin içinde edilen hakareti duyunca yüzü ateş gibi kesildi, kimse onu yatıştıramadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bir durumdan başkasına geçmeyi bildirir. Fiil edilgen ekli görünür ama dışarıdan gelen bir etkiyi anlatmaz; kişi kendiliğinden o hâle gelir. Kesmek fiilinin bilinen anlamıyla da bağı kalmamıştır. Geçiş ani olur, yavaş yavaş kurulmaz.
Ateşe bağlar, kişiye değil. Edat kişiyi ateşin yerine koymaz; yalnız görünüşünü ona yaklaştırır. Benzetmenin dayanağı bedende olduğu için anlatım somut kalır. Edat düşerse kalıp da kurulmaz; ateş kesilmek ayrı bir sözdür.
Sözde herhangi bir süre verilmez. Kalıp o andaki ani tepkiyi adlandırır; sonrasında kişinin yatışıp yatışmadığı anlatılmaz. Tepkinin yerinde olup olmadığı da tartılmaz. Bunları ancak cümlenin gerisi gösterir.