Anlamı
ateşi yükselmek:
'Alnı, yanakları ateş gibi yandığı hâlde vücudu tir tir titriyor, dişleri birbirine çarpıyordu.' -H. Taner.
Detaylı Açıklama
Ateş gibi yanmak, ateşinin yükselmesidir. Kalıp bir hastalık belirtisini adlandırır: vücut sıcaklığı yükselen kimse elle dokunulduğunda sıcak gelir. Benzetme ateşten alınmıştır; yanan bir şeye dokunmak gibi. Öznesi ateşi yükselen kimsedir. Kalıp çoğu kez alın, yanak ya da bütün vücut için kurulur: alnı ateş gibi yanıyor denir. Ateşin kaç derece olduğu belirtilmez; ölçülmüş bir değer değil, dokunuşla anlaşılan bir durum anlatılır. Kalıp tıp dilinden değil, gündelik konuşmadan gelir ve bir tanı koymaz. Hasta bakan kimsenin ilk gözlemidir; doktora gitmeden önce söylenir. Anne çocuğunun alnına elini koyar, komşu hastanın yanağına dokunur; ölçü budur. Kalıbın karşıtı ateşi düşmektir. Hastanın alnına ıslak bez koymak, bu sıcaklığı düşürmek için başvurulan eski bir yoldur.
Örnek Cümleler
- Çocuğun alnı ateş gibi yanıyordu, gece yarısı hastaneye kadar koşturdular.
- Sabahtan beri ateş gibi yanıyor ama okula gitmekte diretiyor çocuk.
- Elimi alnına koydum, ateş gibi yanıyordu; ilacı hemen içirdik ona.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kişi olabildiği gibi bedenin bir bölümü de olabilir; o zaman öznenin sonuna iyelik eki gelir. Ek durumun kime ait olduğunu gösterir. İki kuruluş arasında anlam farkı aranmaz; biri bütünü, öteki bir parçayı anar.
Şimdiki zamanla kurulduğunda durum söylendiği sırada sürmektedir: alnı ateş gibi yanıyor. Geçmiş zamanla kurulduğunda geçmişteki bir gözlem aktarılır; ateşin sonradan düşüp düşmediğini ayrıca cümle söyler: gece ateş gibi yanıyordu. Kalıp başka zamanlarla da çekimlenebilir.
Sıcaklığın duyulduğu her yer için kurulabilir: alın, yanak ya da gövdenin tamamı. Dokunarak anlaşılan bir durumu bildirir, ölçüm aleti aranmaz. Yanmak fiili burada gerçek bir yanmayı değil, sıcaklığı anlatır.