Anlamı
pek cimri olanlar için söylenen bir söz.
Detaylı Açıklama
Kalıp abartılı bir ölçüyle kurulur: ateşe atılsa bile içinden duman çıkmayacak kadar sıkı olmak. Yanan her şey duman verir; bu kişiden onun bile çıkmaması, elinden hiçbir şeyin alınamayacağı demektir. Söz pek cimri olanlar için söylenir ve yalnız para vermemeyi değil, ikramdan, yardımdan, küçük bir jestten bile kaçınmayı kapsar. Kuru bir odun bile ateşte duman verir; söz cimriyi ondan da kuru gösterir. Şart kuruluşu sözün alaycı yanını taşır; gerçekte böyle bir şey yapılmaz, ölçü büyütülerek gülünç hâle getirilir. Kalıp bir başkası için kurulur; kişi kendi eli sıkılığını bu sözle pek anlatmaz. Kişinin varlıklı ya da yoksul olması burada ayırt edilmez; ölçülen tek şey, elindekini başkası için kıpırdatmaya yanaşmamasıdır.
Örnek Cümleler
- Ondan yardım bekleme, ateşe vursa duman vermez, kimseye beş kuruş çıkmaz.
- Bunca dükkânı var ama ateşe vursa duman vermez, çaya bile davet etmez.
- Düğüne elini kolunu sallayarak gelmiş; ateşe vursa duman vermez, herkes biliyor.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Atmak, bırakmak anlatır; bir şeyi ateşe vurmak, onu ateşin içine koymak demektir. Yemeği ateşe vurmak deyiminde de fiil yakın bir anlamla geçer. Şart kipi ise işin gerçekten yapılmadığını, yalnız varsayıldığını gösterir.
Tutumlu kişi ölçülü harcar, yeri geldiğinde verir. Bu sözle anlatılan kişi ise vermeye hiç yanaşmaz; ikram, yardım ve paylaşma söz konusu olduğunda elini kıpırdatmaz. Kalıp bu ikinci hâli, yani aşırı cimriliği bildirir.
Cimri kimsedir, ama adı hiç anılmaz. İki yüklem de üçüncü tekil kişiye göre çekimlenir; kimden söz edildiği kalıbın söylendiği yerden bilinir. Özne boş bırakıldığı için söz her eli sıkı kimseye uyarlanabilir.