Anlamı
soylu kimse yüzünden başımıza gelen felaketi çabuk atlatırız, soysuz kimse yüzünden başımıza gelen felaketi kolay kolay atlatamayız.
Detaylı Açıklama
Atasözü iki düşüşü ve iki sonucu karşılaştırır. Attan düşen yaralanır, yatağa girer, yorgan döşek yatar ve sonunda kalkar; eşekten düşen için kazma kürek anılır, yani iş mezar kazmaya varır. Halk bu resmi insana uygular: soylu kimse yüzünden başımıza gelen felaketi çabuk atlatırız, soysuz kimse yüzünden başımıza gelen felaketi kolay kolay atlatamayız. Ölçü zararın büyüklüğü değil, kimden geldiğidir. Attan düşmek daha yüksekten düşmektir, buna rağmen kalkılabilen düşüş odur; alçaktan düşüren eşek ise adamı kaldırmaz. Söz bu yüzden kiminle iş tutulacağı konuşulurken, bir uyarı olarak kurulur. İnsanları doğduğu yere göre ayıran bu ölçü bugün incitici bulunabilir. Aynı iki binek, attan inip eşeğe binmek deyiminde de değer sırasının iki ucunu tutar.
Örnek Cümleler
- Dürüstlüğüyle bilinen tüccarın gecikmesi bizi bir ay zora soktu, ama borcunu faiziyle ödedi, çabuk toparlandık; attan düşene yorgan döşek, eşekten düşene kazma kürek.
- Beyin atı ekinimi çiğnedi ama zararı hemen ödedi; mahallenin serserisi bahçemi yaktı, hâlâ tek kuruş vermedi; attan düşene yorgan döşek, eşekten düşene kazma kürek.
- Sözü senedi olmayan bir tefeciye borçlanınca iflastan bir daha kalkamadı; attan düşene yorgan döşek, eşekten düşene kazma kürek.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Sıfat-fiile gelen yönelme eki, sonucun kime düştüğünü gösterir. İki yarıda da aynı biçim yinelenir: attan düşene, eşekten düşene. Kim olduğu adla değil, başına gelenle belirtilir. Yüklem söylenmez; ne verileceği anılır, verilmesi anılmaz.
Yorgan döşek yatağa düşmeyi, yani iyileşmeyi bekleyen bir yaralanmayı anlatır. Kazma kürek ise mezar kazmayı çağrıştırır; o düşüşten kalkış yoktur. İki sonuç arasındaki fark sözün özüdür; biri geçici, öteki kalıcıdır.
Kiminle iş tutulacağı konuşulurken söylenir. Sözü kuran kişi zararın kaynağına bakmayı öğütler; aynı büyüklükteki iki zarardan birinin onarılabileceğini, ötekinin onarılamayacağını bildirir. Seçim yapılmadan önce söylendiğinde uyarı, sonra söylendiğinde sitem olur.