Anlamı
soylu kişiden korkulmaz, soysuz kişiden korkulur.
Detaylı Açıklama
Atasözü iki hayvanı yan yana koyar. Söz atı atasıyla, katırı ise anasıyla anar. Halk bu ayrımı insana uygular ve soylu kişiden korkulmayacağını, soysuz kişiden korkulacağını söyler. Sözün iki yarısı da korkuyla ölçülür: biri çekinilmeyecek tarafı, öteki çekinilecek tarafı gösterir. Arkasındaki düşünce şudur: soyu belli olanın nasıl davranacağı da bellidir, ondan beklenmedik bir kötülük gelmez; soyu belirsiz olanın davranışı ise kestirilemez. Söz kişinin kendisi hakkında değil, geldiği yer hakkında konuşur. Katırın da anası babası bellidir; bu ayrım hayvancılık bilgisinden değil, sözün kurduğu karşıtlıktan gelir. İnsanı doğduğu aileyle yargılayan bu ölçü bugün incitici bulunabilir. Biriyle iş tutmadan, ona güvenmeden önce söylenebilir; babası tanınan bir esnafla ortaklığa girmek bu ölçüye uygun bir seçimdir.
Örnek Cümleler
- Kiminle ortak olacağını önceden iyi araştır, atı atasıyla katırı anasıyla.
- Babasını da dedesini de tanırım, atı atasıyla katırı anasıyla, o çocuktan kötülük gelmez.
- Nereden geldiği bilinmeyen adamı eve aldılar; atı atasıyla katırı anasıyla, sonu iyi olmadı.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Kişiden korkulup korkulmayacağını, onun soyuna bakarak ölçer. Soylu sayılan kişiden kötülük beklenmez; soysuz sayılandan ise her şey beklenebileceği için çekinilir. Ölçü kişinin kendi davranışı değil, geldiği soydur.
Soyu sayılan hayvan attır; damızlığı, yetiştiği yer, babası konuşulur. Katır at ile eşekten doğan bir melezdir ve söz onu yalnız anasıyla anar. Halk bu farkı insana uygulamış, belli soyla belirsiz sayılan soyu karşı karşıya getirmiştir.
Eksiltili kurulmuştur; her yarıda önce belirtme ekli bir ad, sonra -la ekli bir ad gelir. Anılmak fiili hiç söylenmez, iki ek arasındaki ilişki onu duyurur. Aynı düzenin iki kez yinelenmesi de karşılaştırmayı hazırlar.