Anlamı
hızla ayağa kalkmak:
'Derken balıkçı öfkeyle ayağa fırladı, kafese kapatılmış bir kaplan gibi dolandı güvertede.' -A. Erhat.
Detaylı Açıklama
Ayağa fırlamak, hızla ayağa kalkmaktır. Fırlamak fiili işin hem hızını hem de aniliğini taşır; oturan kişi yerinden sıçrar gibi kalkar. Bu hareketin arkasında güçlü bir duygu bulunabilir: öfke, korku, sevinç, telaş ya da saygı. Kalıp bu duyguyu adlandırmaz, yalnız hareketin hızını bildirir; sebebi cümlenin geri kalanında söylenir. Kalkılan yer sandalye, sedir, yatak ya da yer minderi olabilir; kalıp oturur ya da yatar durumdan ayağa geçişi bildirir. Tek bir kişi için de, bir topluluk için de kurulur. Yerinden fırlamak da aynı hareketi anlatır; orada ayağa sözcüğü yerine kalkılan yer anılır. Kapı çalındığında, bir haber geldiğinde ya da bir çocuk ağladığında görülen ani kalkış bu sözle anlatılabilir.
Örnek Cümleler
- Telefondaki haberi duyar duymaz sandalyeyi devirerek yerinden ayağa fırladı, kapıya koştu.
- Müdür habersizce kapıda görününce odadaki herkes bir anda ayağa fırladı.
- Çocuğun bağırdığını duyunca ayağa fırladı ve koşa koşa bahçeye çıktı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Varılan durumu gösterir. Ayak burada organın kendisi değil, ayakta durma hâlidir; kişi oturur durumdan o hâle geçer. Aynı ek ayağa kalkmak ve ayağa dikilmek kalıplarında da bu görevi görür.
Almaz; fırlamak burada geçişsizdir ve hareketi yapan kişi özne olur: çocuk ayağa fırladı, bütün salon ayağa fırladı. Aynı fiil başka kullanımlarda da nesnesizdir: top elinden fırladı, kedi pencereden fırladı.
Fark hızdadır. İkisi de aynı hareketi anlatır; ayağa kalkmak yalnız hareketin kendisini, ayağa fırlamak ise onun hızla ve birden yapılmasını bildirir. Ayağa kalkmak yavaş ya da hızlı her kalkış için kurulabilir; ayağa fırlamak yalnız ani olanı anlatır.