Anlamı
1) dinç olmak, canlı olmak:
'Enişte, delikanlıları gölgede bırakacak kadar çalıştı; hâlâ ayak üstünde.' -S. M. Alus. 2) iş görür durumda olmak.
Detaylı Açıklama
Ayak üstünde olmak iki durumu karşılar. Birincisi dinç ve canlı olmaktır; yaşına ya da geçirdiği hastalığa rağmen kişi yatağa düşmemiş, ayakta kalmıştır. İkincisi iş görür durumda olmaktır: kişi çalışabilir, işini kendi yürütebilir. İki anlam birbirine yakındır ve çoğu cümlede ikisi birden duyulur. Benzetme açıktır, yatan hastadır, ayakta duran sağlamdır. Söz çoğu kez yaşlılar için, kimi zaman uzun bir hastalıktan sonra iyileşen biri için söylenir ve içinde açık bir takdir bulunur; yatağa düşmemiş olmak başlı başına bir haberdir. Hâlâ sözcüğüyle birlikte sık kurulur. Çoğu kez hâl hatır sorulurken, uzaktaki bir yakının durumu anlatılırken kurulur: dedem hâlâ ayak üstünde denir. Olumsuz biçimi ise yatağa düşmeyi, iş göremez duruma gelmeyi bildirir.
Örnek Cümleler
- Seksen yaşında, hâlâ ayak üstünde; her sabah bahçeye inip çalışıyor.
- Ameliyattan bir hafta sonra ayak üstündeydi, dükkânı yine kendi açtı.
- Dedem ayak üstünde olduğu sürece tarlayı kimseye bırakmaya niyetli değil.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Üstünde sözcüğü bulunma eki taşır ve duruşu bildirir. Ayak üstü biçimi ise kısa süreliğine, oturmadan yapılan işi anlatır. Buradaki kalıp sürüp giden bir sağlık hâlini bildirir; ikisi karıştırılmaz.
Çoğu kez yaşlılar için söylenir; ağır bir hastalığı atlatan kişi için de kurulur. Ortak yan, yılların ve hastalığın altında kalmamış olmak, işini kendi görmektir. Sözde açık bir takdir bulunur.
Bildirmez. Söz yalnız dışarıdan görüneni verir: kişi ayaktadır, işini görmektedir. Hastalığı bulunup bulunmadığı, ne kadar zorlandığı, kaç gündür böyle olduğu kalıpta yer almaz; onları ancak cümlenin devamı anlatır.