Anlamı
1) başkalarının kendisine yapma ihtimali bulunan kötülüklere karşı uyanık davranmak; 2) dikkat etmek:
'Ayağınızı denk alıp, bu sorunu bir an evvel çözümlemenizi istiyorum.' -R. Mağden.
Detaylı Açıklama
Ayağını denk almak, başkalarının kendisine yapabileceği kötülüklere karşı uyanık davranmaktır; ikinci anlamıyla dikkat etmektir. Birinci anlamda ortada bir karşı taraf vardır: kişi zarar görebileceğini sezer, adımını ona göre atar, açık vermemeye çalışır. İkinci anlamda karşı taraf aranmaz; iş, yol ya da söz dikkat ister, kişi de dikkatini toplar. Kalıp uyanıklığı bir duruş olarak anlatır: tetikte olmak, çevreyi kollamak, hazırlıklı bulunmak. En çok buyruk kipinde duyulur, ayağını denk al denir ve uyarı yerine geçer; dost ağzında öğüt, hasım ağzında gözdağı olur. Görülen geçmişle kurulduğunda ise kişinin o sırada tedbirli davrandığı anlatılmış olur. Neye karşı uyanık olunacağı cümlenin geri kalanında belirir. Söz çoğu kez kısa ve kesik söylenir; gerisi dinleyenin anlayışına bırakılır.
Örnek Cümleler
- Mahallede kimseye güvenme, ayağını denk al, herkes senin iyiliğini istemiyor.
- Yeni gelen müdür daha ilk günden ayağını denk aldı, kimseye açık vermedi.
- Kayalıklarda yürürken ayağını denk al, aşağısı dosdoğru inen dik bir yamaç.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Eşitliği değil, yerli yerinde olmayı bildirir. Denk almak demek, adımı tam yerine koymak demektir. Aynı sözcük denk gelmek ve denk düşmek sözlerinde de bu uygunluğu taşır; ölçüsü tutan şey denk sayılır.
Çoğu kez doğrudan karşıdaki kişiye söylenir: ayağını denk al denir. Üçüncü kişi için de kurulur, o zaman onun tetikte davrandığı anlatılmış olur. Söyleyen taraf tehlikeyi önceden görmüş, karşısındakini uyarmak istemiştir.
İkisi de olabilir. Dostun ağzından çıkınca koruyucu bir uyarıdır, hasmın ağzından çıkınca gözdağına döner. Sözcükler iki durumda da aynıdır; söyleyen ile ses tonu ayırır, cümlenin geri kalanı hangisinin geçerli olduğunu belli eder.