Anlamı
hlk. 1) mâni yarışmalarında karşısındakine uyması gereken uyağı vermek:
'Mânicilerden biri 'gülerler' diye bir ayak tutar, ona biri karşılık verir.' -S. Birsel. 2) öncülük etmek; 3) söz açmak; 4) ileride söylenecek bir söze önceden zemin hazırlamak.
Detaylı Açıklama
Ayak tutmak halk ağzında dört durumu karşılar. Birincisi mâni yarışmalarında karşısındakine uyması gereken uyağı vermektir; ayağı tutan kişi, karşılık verecek olanın hangi uyakla söyleyeceğini belirlemiş olur. İkincisi öncülük etmek, üçüncüsü söz açmaktır. Dördüncüsü ileride söylenecek bir söze önceden zemin hazırlamaktır: kişi lafı uzaktan başlatır, asıl söyleyeceğini sonraya bırakır. Dördünde ortak olan başlatma ve yön verme işidir; ayağı tutan taraf kendisinden sonrasını belirler. Birinci anlam mâni ile âşık geleneğinin içinde yaşar, ötekiler günlük konuşmada da geçer. Ayak vermek ve ayak açmak sözleri de aynı gelenekten gelir. Hangi anlamın geçerli olduğunu ortam ile cümlenin konusu gösterir. Halk ağzına özgü bir sözdür; ölçünlü yazı dilinde yerini söz açmak, öncülük etmek gibi karşılıkları alır.
Örnek Cümleler
- Mâni atışmasında ayak tuttu, karşısındaki hemen aynı uyakla cevap yetiştirdi.
- Köyde yol işine o ayak tuttu, ardından herkes elini taşın altına koydu.
- Asıl isteğini söylemeden önce ayak tuttu, konuyu ta uzaktan açtı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Karşısındakine uyması gereken uyak verilir. Ayağı tutan kişi bir söz ya da dize söyler; karşılık verecek olan aynı uyakla söylemek zorundadır. Yarışmanın ölçüsü böylece baştan konmuş olur.
Başlatma ve yön verme işidir. Uyağı veren, öncülük eden, sözü açan ya da ileride söyleyeceğine zemin hazırlayan kişi hep sonrasını belirler; kalıp bu belirleyici ilk adımı adlandırmış olur.
Kişi asıl söyleyeceğini hemen söylemez; lafı uzaktan başlatır, karşı tarafı yavaş yavaş konuya getirir. Ayak tutmak burada sözün önünü açmak, dinleyeni gelecek habere ya da isteğe önceden hazırlamaktır.