Anlamı
uzun süre soğukta kalıp üşümek.
Detaylı Açıklama
Ayaz kesmek, uzun süre soğukta kalıp üşümektir. Ayaz, bulutsuz ve rüzgârsız gecelerde havanın iyice soğuması, dondurucu bir soğuk demektir; kesmek ise burada soğuğun bedende iş görmesini bildirir. Kalıp dışarıda uzun süre kalan kişinin hâlini anlatır: eller uyuşur, yüz kızarır, dişler birbirine vurur. Öznesi üşüyen kişidir. Söz çoğu kez uzun bir bekleyişin ardından kurulur: durakta, kapı önünde, nöbette, balık tutarken. Sözde yakınma duyulur; buna çoğu kez beklemenin boşa gitmesi de eklenir. Üşümenin sonucu titreme, hastalanma ya da yalnızca bir akşam ısınamamak olabilir; kalıp bunlardan hangisinin olduğunu söylemez. Ayaz sözcüğü tek başına da kullanılır ve açık gecelerin keskin soğuğunu adlandırır. Ne kadar beklendiği cümlenin geri kalanında verilir.
Örnek Cümleler
- Durakta bir saat bekledik, ayaz kestik, otobüs bir türlü gelmedi.
- Gece nöbetinde ayaz kesmiş, sabaha karşı sıcak çorbaya sarılıp zor ısınmış.
- Balık tutarken ayaz kesenler sabaha kadar ateşin başından hiç ayrılmadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Açık ve durgun gecelerde havanın donacak kadar soğumasını karşılar. Kalıp bu soğuğun bedende iş görmesini anlatır; kesmek sözcüğü de soğuğun keskinliğini, kesici gibi duyulan yanını bildirir. Ayaz, rüzgârlı soğuktan bu yönüyle ayrılır.
Almaz; nesne gibi durur ama ayazı kesmek denmez. İki sözcük birlikte tek bir fiil gibi çekimlenir. Araya başka bir öge de girmez; derece sözcüğü ancak dışarıdan eklenir.
Görülen geçmiş zamanla: ayaz kestim denir. Üşüme bitmiş, kişi içeri girmiştir; söz o yüzden anlatı içinde geçer. Şimdiki zamanla söylendiğinde ise kişi hâlâ dışarıdadır ve yakınma o an yapılmış olur.