Anlamı
farkında olmayarak birine dokunacak sözler söylemek, pot kırmak:
'Baltayı taşa mı vurduk, diyor, iyice görmemiş olacağım.' -M. Ş. Esendal.
Detaylı Açıklama
Baltayı taşa vurmak, farkında olmayarak birine dokunacak sözler söylemek, pot kırmaktır. Kişi kötü bir niyetle konuşmaz; ne dediğinin karşısındakini kıracağını bilmeden söyler. Örneğin boşanmış birinin yanında boşananları eleştirmek, işini kaybetmiş birinin yanında işsizlerle alay etmek baltayı taşa vurmaktır. Kalıbın öznesi sözü söyleyen kişidir; incinen kişi cümlede ayrıca anılabilir. Durum sonradan fark edilebilir: kişi baltayı taşa vurduğunu dinleyenin yüzünden anlar. Kalıp bir özür, bir utanç ya da bir uyarıyla birlikte duyulabilir. Söz günlük konuşmada yaşanan küçük ama tatsız bir mahcubiyeti adlandırır. Görüntüde balta ağaca değil taşa iner, yani yanlış yere vurur. Kişinin iyi niyeti sözün etkisini ortadan kaldırmaz; söylenen söz yine de karşıdakine dokunmuştur.
Örnek Cümleler
- Sofrada sınavı kazanamayanlarla alay edince baltayı taşa vurdu, karşısındaki kızın o yıl kaybettiğini bilmiyordu.
- Yeni tanıştığı adama kel olanların hepsinin huysuz olduğunu söyleyip baltayı taşa vurdu; adamın başında tek tel saç yoktu.
- Toplantıda eski müdürü eleştirirken baltayı taşa vurduğunu geç anladı, yanındaki kadın müdürün eşiydi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Balta keskinliğini yitirir, kıvılcım çıkar, iş bozulur. Odun keserken taşa vurmak dikkatsizliğin sonucudur. Söz bu kazayı konuşmaya uygular: söyleyen yanlış yere vurmuş, istemeden birini incitmiştir. Söz bir kez çıkınca geri alınamaz.
Anlamları aynıdır; ikisi de farkında olmadan uygunsuz, karşıdakine dokunan bir söz söylemeyi anlatır. Baltayı taşa vurmak bu durumu bir görüntüyle verir ve yanlış yere vurmanın sertliğini de duyurur. İki kalıp birbirinin yerine kullanılabilir.
Kullanılmaz. Kalıbın özü, söyleyenin sözün dokunacağını bilmemesidir. Birini bilerek incitmek için başka söyleyişler seçilir: iğne batırmak, taş atmak gibi. Baltayı taşa vuran kişi durumu fark edince mahcup olabilir.