Anlamı
1) birini veya bir şeyi korumak için bir kimseyi görevlendirmek:
'Başıma bir nöbetçi diktikten sonra bırakıp gitti.' -T. Buğra. 2) bir içeceği kabı yukarı kaldırarak sonuna dek içmek:
'Orada alışmışlar, su yerine lık lık lık bira şişesini dikerlermiş başlarına, içerlermiş.' -T. Dursun K.
Detaylı Açıklama
Başına dikmek iki anlamda kullanılır. Birincisi birini ya da bir şeyi korumak için bir kimseyi görevlendirmektir. İkincisi bir içeceği kabı yukarı kaldırarak sonuna dek içmektir. Buğra'nın cümlesi birinci anlamı gösterir: başıma bir nöbetçi diktikten sonra bırakıp gitti. Bu anlamda görevlendirilen kişi bir bekçi, bir nöbetçi ya da bir gözcüdür; korunan kişi ya da yer onun korumasına bırakılmıştır. Tarık Dursun K.'nın cümlesi ikinci anlamı gösterir: su yerine lık lık lık bira şişesini dikerlermiş başlarına. İkinci anlamda şişe ya da kap dik tutulur ve içindeki içecek bir solukta içilir. Dikmek fiili iki anlamda da bir şeyi dik konuma getirmeyi anlatır. Hangi anlamın kastedildiği nesnenin kişi mi yoksa bir kap mı olduğundan anlaşılır.
Örnek Cümleler
- Komutan, çadırdaki yaralıları korumak için başlarına iki silahlı nöbetçi dikip karargâha döndü.
- Sıcaktan bunalan işçi, su şişesini başına dikip bir solukta bitirdi.
- Değerli tabloların bulunduğu salonun başına bir bekçi diktiler, kimseyi yaklaştırmıyor.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Başıma bir nöbetçi diktikten sonra bırakıp gitti cümlesi birinci anlamı gösterir: gidenin yerine konuşanın başına bir nöbetçi bırakılmıştır. Cümle nöbetçinin görevini ayrıca anlatmaz; kalıbın anlamı bu görevlendirmenin korumak için yapıldığını bildirir.
Su yerine lık lık lık bira şişesini dikerlermiş başlarına cümlesi ikinci anlamı, bir içeceği şişeyi dikip içmeyi gösterir. Lık lık sesi, içeceğin boğazdan akışını duyurur. Cümle bir alışkanlığı anlatır.
İki anlamda da bir şey dik konuma getirilir. Nöbetçi korunan şeyin başında dimdik durur; şişe de ağza dik tutulur. Söz aynı fiilin iki ayrı sahnede kullanılmasına iyi bir örnektir.