Anlamı
çok kısa sürede pek çok yalan söylemek:
'Bir ayak üstünde kırk yalanın belini büktüğü hâlde para hesabına bir türlü akıl erdiremez, bakkala bozdurulan paranın gerisini daima eksik getirirdi.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Bir ayak üstünde bin yalan söylemek, çok kısa sürede pek çok yalan söylemektir. Söz yalanın çokluğunu ve çabukluğunu birlikte anlatır. Kişi duraksamadan, birbiri ardına yalan uydurur. Güntekin'in bir eserinde kalıbın kırk yalanlı bir biçimi geçer. Yalanın konusu bir ödev, bir borç, bir gecikme ya da bir satış olabilir. Dinleyen bu yalanların hepsine inanmayabilir; kalıp yalnız söyleyenin çabukluğunu anlatır. Kalıp bir çocuğun, bir satıcının ya da yakalanmış birinin davranışını anlatırken akla gelir. Söz bir kınamayı da, bir şaşkınlığı da taşıyabilir. Kalıp bir kişinin alışkanlığını da, tek bir anı da anlatabilir. Yalanların birbirini tutup tutmadığını kalıp söylemez; yalnız sayılarının çokluğunu gösterir. Söz yazıda da, gündelik konuşmada da yer bulur.
Örnek Cümleler
- Ödevini neden yapmadığı sorulunca çocuk bir ayak üstünde bin yalan söyledi: köpek yemiş, defter ıslanmış, öğretmen izin vermiş.
- Arızalı arabayı satan adam, müşteri kapıdayken bir ayak üstünde bin yalan söyleyip motoru öve öve bitiremedi.
- Gece geç dönen genç, kapıda bekleyen babasına bir ayak üstünde bin yalan söyledi ama hiçbiri birbirini tutmadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Ayak üstü, oturmaya, düşünmeye vakit bulmadan geçen kısa bir anı anlatır. Kalıp bu kısa ana bin yalanı sığdırarak yalanların ne kadar çabuk üretildiğini gösterir. Bin sayısı da çokluğu abartır.
Bir ayak üstünde kırk yalanın belini büktüğü hâlde para hesabına bir türlü akıl erdiremez cümlesi, yalanda çabuk olan birinin hesapta beceriksiz kaldığını anlatır. Cümle kalıbın kırk yalanın belini bükmek biçimiyle kurulmuştur.
Anlamları aynıdır: ikisi de çok kısa sürede pek çok yalan söylemeyi anlatır. Bin yalan söylemek çokluğu sayıyla abartır. Kırk yalanın belini bükmek ise yalanları, beli bükülen birer varlık gibi kişileştirir.