Anlamı
1) geminin başını rüzgâr almayan tarafa çevirmek:
'Ne var ki Ateşoğlu dümendeydi. Yükseldi, yine boca etti.' -Halikarnas Balıkçısı. 2) mec. birden çevirip boşaltmak, dökmek:
'Şarap koyuyorum diye sirke şişesini boca etmişsin.' -H. R. Gürpınar.
Detaylı Açıklama
Boca etmek iki anlamda kullanılır. Birincisi denizcilikte geminin başını rüzgâr almayan tarafa çevirmektir. İkincisi mecaz olarak bir kabı birden çevirip içindekini boşaltmak, dökmektir. İlk anlamda kalıp bir dümencinin ya da bir kaptanın gemiyi rüzgâra göre yönetmesini anlatır. İkinci anlamda bir kova, bir şişe, bir çuval ya da bir kasa birden ters çevrilir ve içi dökülür. Halikarnas Balıkçısı'nın bir eserinde kalıp birinci anlamda, Gürpınar'ın bir eserinde ise ikinci anlamda geçer. İkinci anlamda birden çevirip boşaltma öne çıkar; bazı bağlamlarda özensizlik de sezdirilebilir. Kalıbın öznesi çeviren ya da döken kişidir; boşaltılan kap ya da içindekiler nesne olarak anılır: şişeyi boca etti, bahçeye bir kova su boca etti. Hangi anlamın kastedildiğini cümlede geçen gemi ya da kap gösterir.
Örnek Cümleler
- Rüzgâr birden sertleşince yaşlı kaptan dümeni kırıp yelkenliyi boca etti.
- Bahçıvan, toprak dolu el arabasını çiçek tarhının yanına boca etti.
- Telaşla mutfakta koşturan aşçı, sos yerine bütün sirke şişesini tencereye boca etti.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İki anlamın ortak noktası bir çevirme hareketidir. Denizcilikte geminin başı rüzgârın almadığı yöne çevrilir; gündelik dilde ise bir kap ters çevrilerek boşaltılır. Mecaz anlam da bu ani dönüş hareketini taşır.
Şarap koyuyorum diye sirke şişesini boca etmişsin cümlesi, dikkatsizce bir şişenin içindekini döken birine yöneltilmiş bir sitemdir. Kalıp burada ikinci anlamda, birden çevirip boşaltmak, dökmek anlamında kullanılmıştır.
Dalgayı başa almak, gemi ya da sandalın başını dalgaların geldiği yöne çevirmektir; tekne dalgayı önden karşılar. Boca etmekte ise baş rüzgârın gelmediği yana döndürülür. İkisi de denizcilikte bir yön verme hareketidir, ama yönleri farklıdır.