Anlamı
1) her zaman bir işle uğraşmak; 2) birinin yaptığına karşılık olarak bir harekette bulunmak:
'Bizden sonra cenaze çıkmış bir eve benzeyen Bekirağa bölüğündeki arkadaşlar boş durmamışlardı.' -H. C. Yalçın.
Detaylı Açıklama
Boş durmamak iki anlamda kullanılır. Birincisi her zaman bir işle uğraşmaktır: kişi bir işi bitirince ötekine geçer, elleri hiç boş kalmaz. İkincisi birinin yaptığına karşılık olarak bir harekette bulunmaktır: kişi kendisine yapılanı karşılıksız bırakmaz. Birinci anlamda söz bir çalışkanlığı över; ikinci anlamda bir tepkiyi, kimi zaman bir misillemeyi anlatır. İkinci anlamda karşılık bir şaka, bir eleştiri ya da bir hamle olabilir. Söz bir sporcuyu, bir rakibi ya da bir tartışmayı anlatabilir. Birinci anlamda yaşlı bir nine, bir esnaf ya da bir öğrenci bu sözle övülebilir. Hangi anlamın kastedildiğini cümlenin gerisi gösterir. Yalçın da kalıbı ikinci anlamda, bir karşılığı anlatan cümlede kullanır.
Örnek Cümleler
- Emekli olan dedem hiç boş durmuyor; sabah bahçeyle, öğleden sonra marangozlukla uğraşıyor.
- Rakip takımın taraftarları tezahürat yapınca ev sahibi tribünler de boş durmadı, daha yüksek sesle karşılık verdi.
- Toplantıda eleştirilen müdür boş durmadı, ertesi gün eleştirenlerin hatalarını gösteren bir rapor hazırladı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bizden sonra cenaze çıkmış bir eve benzeyen Bekirağa bölüğündeki arkadaşlar boş durmamışlardı cümlesinde, Bekirağa bölüğündeki arkadaşların bir şeye karşılık olarak harekete geçtiği anlatılır. Kalıp burada ikinci anlamdadır; ne yaptıklarını cümle açıkça söylemez.
Boş durmak, bir işle uğraşmayıp işsiz kalmayı anlatır. Boş durmamak ise birinci anlamıyla bunun tersidir: kişi her zaman bir işle uğraşır. İkinci anlamı ise boş durmaktan ayrılır; bir karşılık vermeyi anlatır.
Mukabelede bulunmak da karşılık vermektir. Boş durmamak ikinci anlamıyla bu karşılığı gündelik bir dille anlatır; birinci anlamıyla ise çalışkanlığı da karşılar. İki söz ikinci anlamda örtüşür; birinci anlam yalnız boş durmamakta vardır.