Anlamı
insanın kendisi herkesten önce gelir.
Detaylı Açıklama
Atasözü, insanın kendisinin herkesten önce geldiğini söyler. Kişi bir seçimle karşılaştığında önce kendi canını, kendi yararını gözetir. Söyleyen bu tutumu kınayabilir de, olağan bir şey sayabilir de. Tehlikeli bir işten çekilen, sınırlı bir kaynaktan önce kendi payını alan ya da yorgunluğu yüzünden yardıma gidemeyen biri bu sözle kendini savunabilir. Atasözü kişinin başkalarını hiç düşünmediğini söylemez; yalnız kendisini önce düşündüğünü söyler. Sıralama bir tercih anında görünür hâle gelir: iki şeyden yalnız biri yapılabiliyorsa kişi kendisi için olanı seçer. Söz kısa, üç sözcüklük bir yargıdır ve bir cümlenin sonunda gerekçe olarak durabilir. Bir yakınının yerine kendini koruyan biri hakkında sitemle de söylenebilir.
Örnek Cümleler
- Gemi yan yatınca yolculardan önce kendine can yeleği kapan tayfa, sonradan can cümleden aziz, diye kendini savundu.
- Ekip arkadaşlarının ısrarına rağmen doktorunun uyarısını dinleyip tırmanışı yarıda bırakan dağcı kampa döndü; can cümleden aziz.
- Kıtlık kışında ambardaki son buğdayı önce kendi sofrasına ayıran köylü, komşulara kalanı dağıttı; can cümleden aziz.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle, burada bütün, herkes anlamındadır; aziz ise çok değerli, sevgili demektir. Atasözü canı, yani insanın kendisini, bütün öteki varlıklardan daha değerli sayar. Böylece insanın kendisini herkesin önüne koyduğunu söyler.
Önce can sonra canan, insanların önce kendilerini, sonra yakınlarını düşündüğünü söyler ve bunu bencillik olarak adlandırır. Can cümleden aziz ise aynı sıralamayı bir ad koymadan, kişiyi öbürlerinin önüne yerleştirerek bildirir. İki atasözü aynı yöne bakar.
Can candan şirindir, kişinin kendi canını başkasının canıyla karşılaştırır ve kendi canının daha tatlı olduğunu söyler. Can cümleden aziz ise kişiyi herkesle karşılaştırır ve onu herkesin önüne koyar. Biri iki can arasında, öteki kişiyle bütün öbürleri arasında bir sıralama yapar.