Deyim

Canı Çıkmak Ne Demek?

Anlamı

1) çok yorulmak veya çok zorluk çekmek: Çalışmaktan canım çıktı. 2) ölmek:
'Herifin burnunu sıksan canı çıkacak.' -S. F. Abasıyanık. 3) çok yıpranmak: Her gün giyilmekten elbisenin canı çıktı. 4) zarar etmek:
'Kazandığımız paranın aslan payını gidip ona toka etmekle canımız çıkıyor.' -Halikarnas Balıkçısı.

Detaylı Açıklama

Canı çıkmak dört anlamda kullanılır. Birincisi çok yorulmak ya da çok zorluk çekmektir: çalışmaktan canım çıktı. İkincisi ölmektir. Üçüncü anlam çok yıpranmaktır ve eşyalar için kullanılır. Dördüncüsü zarar etmektir; kişi kazanacağı yerde kaybeder. Hangi anlamın kastedildiğini öznenin ne olduğu ve cümlenin bağlamı gösterir. Eşya söz konusuysa yıpranma, ticaret ya da para söz konusuysa zarar anlaşılır. Kişi için kurulan cümlede ise yorgunluk da, ölüm de olabilir; bunu cümlenin öteki ögeleri ayırır. Bir taşınma gününün sonunda söylenen canım çıktı ile bir hastanın son anını anlatan canı çıktı aynı sözcüklerden kurulur, ama bambaşka şeyler söyler. Zarar anlamında özne bir kişi olabileceği gibi bir dükkân ya da bir ortaklık da olabilir.

Örnek Cümleler

  1. Taşınma günü kolileri beşinci kata taşıyan öğrencilerin akşama kadar canı çıktı.
  2. Yaralı serçeyi kurtarmak için çok uğraştılar, ama hayvanın canı veterinere varmadan çıktı.
  3. Mallarını maliyetin altında satmak zorunda kalan toptancının bu sezon canı çıktı, kasasında kâr namına bir şey kalmadı.

Diğer Deyimler ve Atasözleri

Sıkça Sorulan Sorular

Abasıyanık'ın cümlesinde burnu sıkılsa canı çıkacak denen kişi, çok zayıf ve güçsüz gösterilir. Kalıp burada ölmek anlamıyla kullanılmıştır, ama ölüm gerçekleşmez. Cümle, en küçük bir dokunuşun bile o kişiyi öldürebileceğini söyleyerek onun zayıflığını abartır.

Bu anlamda kalıp çok yıpranmayı anlatır ve özne bir eşyadır: her gün giyilmekten elbisenin canı çıktı. Eşyanın canı olmadığı hâlde kalıp onu yorulup tükenen bir canlı gibi anar. Kullanılmaktan kenarları açılmış bir ayakkabı ya da dikişleri sökülmüş bir çanta için de söylenebilir.

Atasözünde canı çıkmak ölmek anlamındadır: kötü bir ad almaktansa ölmek yeğ tutulur. Atasözü, adı bir kez kötüye çıkan kişinin sonraki işlerinin de hep o gözle değerlendirileceğini anlatır. Deyimin ikinci anlamı burada bir karşılaştırmanın ağır ucunu oluşturur.