Anlamı
1) acımadan öldürmek; 2) kendini öldürmek:
'Başyardımcının canına kıymasından birkaç gün sonra, gece çalışma odama geldi.' -C. Külebi. 3) gücünden fazla iş görerek aşırı derecede kendini yormak.
Detaylı Açıklama
Canına kıymak üç anlamda kullanılır. Birincisi acımadan öldürmektir; acımadan sözcüğü bu anlamın merkezindedir, öldürme merhamet gösterilmeden yapılmıştır. İkinci anlam kişinin kendini öldürmesidir. Birinci anlamda kimin canına kıyıldığını canın sahibi gösterir: yavru kuşların canına kıydı. İlk iki anlam ağır sözlerdir ve bir haberin, bir anlatının ya da bir yasın içinde geçer. Üçüncü anlam mecazdır: kişi gücünden fazla iş görerek kendini aşırı derecede yorar. Bu son anlamda kalıp abartılıdır; kimse gerçekten ölmez, ama yorgunluğun büyüklüğü ağır bir sözle anlatılır. Üçüncü anlam bir uyarının içinde de duyulabilir: o kadar çalışıp canına kıyma. Birinci anlamda özne öldüren kişidir; ikinci ve üçüncü anlamda kişi eylemi kendine yöneltir.
Örnek Cümleler
- Barınaktaki köpeklerin canına kıyan kişi, güvenlik kameralarının kayıtları sayesinde kısa sürede yakalandı.
- Genç şairin canına kıyması, arkadaşlarını yıllarca süren bir yasa boğdu.
- Annesi, sınav haftası sabahlara kadar ders çalışan oğluna «Canına kıyma, biraz uyu» dedi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Külebi'nin cümlesinde başyardımcının canına kıymasından birkaç gün sonra yaşanan bir olay anlatılır. Kalıp burada ikinci anlamıyla, kişinin kendini öldürmesi anlamında kullanılmıştır. Cümle olayı ayrıntıya girmeden, sonraki olayın zamanını belirlemek için anar.
Helak etmek de hem öldürmeyi hem de mecaz olarak aşırı derecede yormayı anlatır; iki kalıbın anlam alanı bu yönden örtüşür. Kişinin ölümü kendine yöneltmesi ise yalnız canına kıymakta bulunur. Yorucu bir yolculuktan dönen biri «bu yol bizi helak etti» de diyebilir.
Atasözü, yaş bir ağacı kesmenin insan öldürmek kadar büyük bir suç olduğunu söyler. Canına kıymak ise birinci anlamında acımadan öldürmektir. Atasözü, bir canlının canına kıymanın ağırlığını ölçü olarak alır ve ağaç kesmeyi onunla tartar.