Anlamı
karşı tarafa anlatabilmek veya kabul etmesini sağlamak için bir konu üzerinde uzun uzun konuşmak:
'Feti Bey'in boşu boşuna çene patlatmayacağı herkesçe bilinirdi.' -K. Korcan.
Detaylı Açıklama
Çene patlatmak, karşı tarafa bir şeyi anlatabilmek ya da kabul ettirebilmek için bir konu üzerinde uzun uzun konuşmaktır. Kalıpta bir amaç vardır: konuşan dinleyeni ikna etmek, ona bir şeyi kavratmak ister. Dinleyen bir müşteri, bir öğrenci, bir aile üyesi ya da bir kurul olabilir. Konuşmanın uzunluğu, konuşanın harcadığı emeği gösterir. Yakınan biri de kalıbı kullanabilir: saatlerce çene patlattım, yine anlamadı. Konuşan kendi çabasını anlatırken birinci kişiyle kurduğu cümleler de vardır: boşuna çene patlatmayayım. Konu bir satış, bir karar, bir proje ya da bir aile meselesi olabilir. Söz konuşanın sabrını da anlatabilir. Patlatmak fiili, konuşmanın çeneyi yoracak kadar uzun sürdüğünü akla getirir.
Örnek Cümleler
- Satış temsilcisi, yeni sigorta paketini anlatmak için yaşlı çifte bir saat çene patlattı ama poliçeyi imzalatamadı.
- Babası, oğlunu üniversitede mühendislik okumaya ikna etmek için bütün yaz çene patlattı.
- Proje sorumlusu, kurul üyelerinin bütçeyi onaylaması için toplantıda uzun uzun çene patlattı ve sonunda onay aldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Korcan'ın cümlesinde 'Feti Bey'in boşu boşuna çene patlatmayacağı herkesçe bilinirdi' denir. Cümle, uzun uzun konuşmanın bir amaca bağlı olduğunu, Feti Bey'in bu emeği boşuna harcamayacağını sezdirir. Kalıp burada konuşmanın amaçlı yanıyla geçer.
Çene yormak, boşuna söyleyip durmaktır; konuşmadan bir sonuç çıkmaz. Çene patlatmakta ise konuşan bir amaç güder ve sözünü uzatarak karşısındakini kazanmaya uğraşır; sonuç alınabilir de, alınmayabilir de. Biri konuşmanın boşa gittiğini, öteki amacını ve uzunluğunu öne çıkarır.
Dil dökmek, inandırmak ya da yararlanmak için tatlı sözler söylemektir; sözlerin tatlılığı öne çıkar. Çene patlatmakta ise vurgu konuşmanın uzunluğundadır; konuşma tatlı da olabilir, sert de. İki kalıp birini ikna etmeye çalışan bir konuşmayı anlatırken buluşur.