Anlamı
1) çok konuşmasına sebep olmak:
'Fakat bu inat, Emine'nin çenesini açmış; kızın ne kadar kusuru varsa babasından geldiğini söylerken Tevfik'e ağzını açmış, gözünü yummuştu.' -H. E. Adıvar. 2) çok konuşmak, gevezelik etmek.
Detaylı Açıklama
Çenesini açmak iki anlamda kullanılır. İlk anlamda konuşmayı başlatan bir etkidir: bir soru, bir anı, bir haber ya da bir öfke insanı uzun uzun konuşturabilir. Bu anlamda gevezelik eden kişi tamlayanla belirtilir: dedemin çenesini açan şey eski bir fotoğraftı. İkinci anlamda kişi kendisi çok konuşur, gevezelik eder. Kalıp bir şaşkınlığı, bir yakınmayı ya da bir alayı taşıyabilir. Konuşmanın konusu bir dert, bir anı, bir şikâyet ya da bir dedikodu olabilir. Sessiz bilinen birinin konuşmaya başlaması çevresindekilerin dikkatini çekebilir. Konuşturan şey bir soru olduğunda, sorunun sahibi bunu bilerek de sormuş olabilir, farkında olmadan da. Kalıp bir bayram ziyaretinde, bir mahkeme koridorunda ya da bir kahve sohbetinde geçebilir.
Örnek Cümleler
- Eski bir fotoğraf albümü, aylardır susan dedemin çenesini açtı; gece yarısına kadar gençliğini anlattı.
- Maaş zammıyla ilgili tek bir soru muhasebecinin çenesini açtı; yarım saat boyunca bütçeden yakındı.
- Bekleme salonunda çenesini açan yaşlı adam, yanındaki gence bütün emeklilik işlemlerini anlattı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Tanıkta kalıp birinci anlamdadır: bu inat, Emine'nin çenesini açmış. Emine'yi konuşturan şey bir inattır; çok konuşan Emine'dir. Emine, kızın bütün kusurlarının babasından geldiğini söyleyerek Tevfik'e ağzını açıp gözünü yummuştur.
Birinci anlamda cümlede konuşturan bir şey ya da kişi bulunur ve çok konuşan başkasıdır: soru, öğretmenin çenesini açtı. İkinci anlamda konuşan kişinin kendisi öznedir: misafir çenesini açtı. Ayrım, kalıbın önünde konuşturan bir öznenin bulunup bulunmamasından anlaşılır.
Bu atasözü, bir konu konuşulurken sözün başka bir konuya geçtiğini ve sohbetin uzadığını söyler. Söz konudan konuya geçerken suskun bir dinleyicinin ilgisini çeken bir başlık da açılabilir. Atasözü sohbetin kendi kendini sürdürmesini anlatır; deyim konuşturan etkiyi ya da konuşanın gevezeliğini adlandırır.