Anlamı
1) bir kimseyi beklediğinden az bir kazançla ortaklıktan uzaklaştırmak; 2) esk. cariye veya odalıkların saray, konak, köşk vb. büyük yerlerde yıllarca hizmet ettikten sonra evlenmelerine veya o yerlerden ayrılmalarına izin vermek.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, bağlama göre bir kimseyi ortaklıktan beklediğinden daha az kazançla uzaklaştırmak ya da eski kullanımda saray ve konak hizmetindeki cariye ya da odalıkların ayrılmasına izin vermek anlamına gelir. Deyim bu yüzden tarihsel ve sosyal bağlamı zengin bir ifadedir. Ortak noktası, bağlı olunan yerden çıkarılma ya da çıkarak yeni hayata geçiştir. Kullanıldığı bağlama göre sertlik, haksızlık ya da serbest bırakılma çağrışımı taşıyabilir. Bugün daha çok eski metinlerde ve açıklayıcı anlatımlarda görünür. Modern kulakta biraz yabancı dursa da, eski düzenlerde statü ve bağlılık ilişkilerini anlamak için önemlidir. Söz yalnız ayrılığı değil, ayrılığın hangi şartlarda ve ne kadar adil biçimde gerçekleştiğini de düşündürür. Bu yüzden tarihî metinlerde arka plan bilgisi taşır.
Örnek Cümleler
- Annem telefonda "çırak çıkarmak" diye yakındı.
- Haberi duyunca herkes çırak çıkardı.
- Usta, yıllarca çalışan adamı bu kadar az payla çırak çıkarmaya kalkınca tepki topladı.
Kökeni ve Hikayesi
Esnaf teşkilatı ve saray hizmet düzeni gibi eski kurumsal yapılardan gelen tarihî bir kullanım alanı vardır.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü tarih boyunca hem esnaf ve ortaklık düzeninde hem de saray hizmeti bağlamında farklı kullanımlar kazanmıştır.
Eski kurumsal ve toplumsal yapılarla bağlantılı olduğu için günlük dilde seyrekleşmiştir. Bugün daha çok eski metinlerde ve açıklayıcı anlatımlarda görünür.
Bağlı olunan bir düzenden ayrılma, çıkarılma ya da serbest bırakılma durumudur. Ortak noktası, bağlı olunan yerden çıkarılma ya da çıkarak yeni hayata geçiştir.