Anlamı
1) ses çıkarmamak:
'İşte bak, hücre kapısını çıt çıkarmadan araladı, yine bir şey diyecek.' -A. İlhan. 2) hiç konuşmamak.
Detaylı Açıklama
Çıt çıkarmamak iki anlamda kullanılır. Birincisi ses çıkarmamaktır: kişi bir işi en küçük bir gürültü yapmadan görür. Çıt, kısa ve hafif bir sestir; kalıp bu en küçük sesin bile çıkmadığını anlatır. Uyuyan birini uyandırmamak, fark edilmemek ya da bir sessizliği bozmamak için böyle davranılabilir. İkinci anlam hiç konuşmamaktır: kişi bir toplantıda, bir sofrada ya da bir tartışmada tek söz söylemez. Kalıbın çıtını çıkarmamak biçimi de vardır. Ses anlatılırken kalıp bir eylemle birlikte kurulabilir: çıt çıkarmadan yürümek, kapıyı çıt çıkarmadan açmak. Konuşmama anlatılırken kişinin susmasının sebebi korku, utanç, öfke ya da saygı olabilir; kalıp sebebi söylemez. Çocuklara verilen bir uyarıda da duyulabilir: kardeşin uyuyor, çıt çıkarmayın.
Örnek Cümleler
- Bebeği uyuyan anne, mutfaktaki bulaşıkları çıt çıkarmadan yıkayıp yerine dizdi.
- Kedi, kuşun konduğu dala çıt çıkarmadan yaklaştı ama kuş son anda havalandı.
- Müdür zamların gerekçesini anlatırken toplantıdaki memurların hiçbiri çıtını çıkarmadı; itirazlar koridorda başladı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Tanık birinci anlamın altında yer alır: işte bak, hücre kapısını çıt çıkarmadan araladı, yine bir şey diyecek. Kapıyı aralayan kişi bunu hiç ses yapmadan yapar. Cümlenin sonundaki diyecek sözü, kişinin konuşmayacağını değil, birazdan konuşacağını gösterir.
Çıtı çıkmamak yalnız hiç konuşmamayı anlatır; susan kişi tamlayan olarak gelir: çocuğun çıtı çıkmadı. Öteki kalıpta iki anlam vardır ve kişi doğrudan öznedir: kapıyı çıt çıkarmadan açtı. Konuşmama söz konusu olduğunda iki kalıp aynı durum için kurulabilir.
Bu atasözü, susmanın bazen konuşmaktan daha iyi sonuç verdiğini söyler. Bir tartışmada çıtını çıkarmayan kişi de böyle bir yolu seçmiş olabilir. Ama deyim susmanın iyi mi kötü mü olduğuna karar vermez; yalnız sessizliği anlatır.