Anlamı
ağaçta dalları eğecek kadar çok meyve olmak.
Detaylı Açıklama
Dalları basmak, bir ağaçta dalları eğecek kadar çok meyve olmasıdır. Kalıp bir bolluğu anlatır: meyve o kadar çoktur ki dallar ağırlıkla aşağı doğru eğilir. Basmak fiili burada nesne alır; ağırlığın altında kalan, eğilen ağaç dallarıdır. Kalıp bir bahçede, bir bağda ya da bir köy yolunun kenarında görülen durumu anlatır. Erik, kiraz, elma, ayva, ceviz ya da incir için kurulabilir. Söz meyvenin olgun mu ham mı olduğunu söylemez; yalnız çokluğunu bildirir. Bu bolluk bahçe sahibini sevindirebilir, toplama işini de ağırlaştırabilir. Kişi bahçesini anlatırken de, bir köy manzarasını tarif ederken de bu kalıba başvurabilir. Sözlük bu kalıba mecaz bir anlam vermez; tanım ağaç ve meyve üzerinedir.
Örnek Cümleler
- Bu yaz yağmurlar yerinde yağınca bahçedeki erikler dalları bastı, dedem dallara değnek dayamak zorunda kaldı.
- Köy yolunun kenarındaki yaşlı ağaçta cevizler dalları basmıştı; çocuklar yere düşenleri eteklerine doldurdu.
- Ayvalar dalları öyle bastı ki en alttaki dal toprağa değdi, annem toplamak için merdivene bile çıkmadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Basan, ağaçtaki meyvedir: erikler dalları bastı, ayvalar dalları bastı. Sözlük tanımı da dalları eğecek kadar çok meyveden söz eder. Meyvenin adı cümlede ayrıca söylenmese de dalları ağırlığıyla aşağı indirenin o olduğu anlaşılır.
Meyve vermek, birinci anlamında ürün vermektir. Dalları basmak ise o ürünün dalları aşağı indirecek ölçüde bol olduğunu bildirir. Biri ürünün varlığını, öteki çokluğunu anlatır; meyve vermenin bir de bir eser ortaya çıkarmak anlamı vardır.
Bu atasözü, yararlı eserler veren, bilgi ve erdemle donanmış kimsenin alçak gönüllü olduğunu söyler. Görüntüsü dalları basmakla buluşur: meyveli ağacın dalları aşağı iner. Deyim bu görüntüyü yalnız ağaç için kullanır, atasözü onu insana taşır.