Deyim

Dama Demek Ne Demek?

Anlamı

1) gücü kalmayarak bir işi daha ileri götüremeyecek duruma gelmek:
'Konya'ya döndüğüm vakit benim motor, dama Erol Efendi, dedi. Kıtipiyoz bir tamirhaneye verdim.' -A. Gündüz. 2) tükenmek:
'Konyak şişesi dama dedi.' -H. R. Gürpınar.

Detaylı Açıklama

Dama demek iki anlamda kullanılır. Birincisi gücü kalmayarak bir işi daha ileri götüremeyecek duruma gelmektir. Bu anlamda özne bir kişi olabilir, bir makine ya da bir araç da: koşan bir atlet, yokuşu tırmanan eski bir motor, uzun bir mesaiden sonra bir işçi. İkinci anlam tükenmektir; bir şişe, bir erzak dolabı ya da bir para kesesi dama diyebilir. İki anlamda da sonuç ortaktır: devam edilemez. Birincisinde eksilen güç, ikincisinde eksilen içeriktir. Gücün kesilmesine bir yorgunluk da, bir arıza da yol açmış olabilir; kalıp sebebi değil, sürdürülemeyen durumu anlatır. Yorgun biri kendi hâlini de böyle bildirebilir: ben artık dama dedim. Sözlük kalıptaki dama sözcüğünü ayrıca açıklamaz. Kalıp bir sonu bildirir, bu sonun ardından ne olacağını söylemez.

Örnek Cümleler

  1. Sabahtan beri taşınma kolilerini merdivenden indiren Burak akşama doğru dama dedi ve basamağa oturup kaldı.
  2. Eski kamyonun motoru dağ yolunun yokuşunda dama dedi, şoför kenara çekip soğumasını beklemek zorunda kaldı.
  3. Misafirler üç gün kalınca kilerdeki erzak dama dedi, ev sahibi dördüncü gün sabah erkenden pazara koştu.

Diğer Deyimler ve Atasözleri

Sıkça Sorulan Sorular

A. Gündüz'ün cümlesinde dama diyen bir motordur: benim motor, dama Erol Efendi, dedi. Konuşan aracın gücünün kalmadığını böyle anlatır ve ardından onu bir tamirhaneye verir. Tanık, birinci anlamın bir makine için de kurulabildiğini gösterir.

H. R. Gürpınar'ın cümlesinde konyak şişesi dama der. Burada bir gücün değil, şişenin içindeki içkinin sonu gelmiştir. Kalıp böylece tükenen içeriği, onu taşıyan kabın adıyla anar; şişe yerinde durur, boşalan içidir.

Can kalmamak, bitkin bir duruma gelmek, gücü tükenmektir. Dama demenin birinci anlamı da gücü kalmayarak bir işi ileri götürememeyi anlatır. Can kalmamak kişinin bitkinliğine bakar, dama demek ise işin yarıda kalışına da.