Anlamı
den. demirini almış ve kalkmaya hazır (gemi).
Detaylı Açıklama
Demir üzerinde, denizcilikte demirini almış ve kalkmaya hazır olan gemiyi niteleyen bir deyimdir. Demir burada çıpa demektir. Gemi çıpasını deniz dibinden kaldırmış, ama henüz yol almaya başlamamıştır. Deyim bu iki an arasındaki durumu adlandırır. Sözlükte yalnız denizcilik anlamı vardır; söz geminin hâlini anlatır. Kalıp adın önünde kullanılabilir: demir üzerindeki gemi. Yüklem olarak da kurulabilir: gemi demir üzerindeydi. Nitelenen bir yük gemisi, bir yelkenli, bir yolcu vapuru ya da bir balıkçı teknesi olabilir. Kalkmaya hazır sözü, geminin yola çıkmak için gereken hazırlığı tamamladığını gösterir. Böyle bir gemide tayfalar yerlerini almış, kaptan son işareti beklemektedir. Bir liman anlatısında, bir seyir defterinde ya da bir göç hikâyesinin ilk sayfasında yer alabilir.
Örnek Cümleler
- Kaptan son tayfanın sandaldan güverteye çıkmasını bekledi; gemi demir üzerindeydi, rüzgâr da uygundu.
- Demir üzerindeki yelkenliye kıyıdan el sallayan çocuklar, az sonra teknenin burnunu açığa çevirdiğini gördü.
- Liman başkanlığından izin gelince demir üzerinde bekleyen yük gemisi yavaşça körfezden çıktı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Demir almak, gemi yola çıkmak için çıpasını denizden çekmek, gitmeye hazırlanmaktır. Demir üzerinde ise bu iş yapıldıktan sonraki durumu niteler. Biri bir eylemi, öteki o eylemin bıraktığı hâli anlatır.
Demir taramak, rüzgâr ya da akıntı yüzünden geminin çıpasını sürümesidir; çıpa hâlâ denizdedir. Demir üzerindeki geminin ise çıpası alınmıştır. Biri istenmeyen bir sürüklenmeyi, öteki kalkışa hazır bir gemiyi anlatır.
Bu atasözü, yolcunun vakit geçirmeden yoluna devam etmesi gerektiğini söyler. Demir üzerindeki gemi de yola çıkmaya hazırdır. Atasözü bir öğüt verir, deyim hazır bekleyen bir geminin hâlini adlandırır.