Anlamı
yakalamak:
'Bu iddiayla yola çıktılar mı Millî Kongre'yi basarlar, Esat Paşa'yı derdest ederler.' -A. İlhan.
Detaylı Açıklama
Derdest etmek, yakalamak anlamındadır. Kalıptaki dest eli anlatır; deyim birini ele geçirip tutmayı, kaçmasına izin vermemeyi düşündürür. Sözlük yalnız yakalamak der ve yakalananın kim olduğunu sınırlamaz. Yakalanan bir kaçak, bir hırsız, bir suçlu ya da bir düşman olabilir. Yakalayan bir polis, bir jandarma, bir asker birliği ya da öfkeli bir kalabalık olabilir. Yakalanan kişi belirtme ekiyle anılır: hırsızı, kaçağı derdest etmek. Kalıp edilgen biçimde de kurulabilir: kaçak derdest edildi. Yakalama bir baskında, bir kovalamacada ya da bir pusuda gerçekleşebilir. Deyim yakalamanın ardından ne olacağını söylemez; tutuklama, sorgu ya da ceza ayrı sözlerle anlatılır. Söz resmî bir dil taşır; haberlerde, tarih anlatılarında ve romanlarda yer alabilir. Sözlükteki tanıkta da bir paşanın yakalanması söz konusudur.
Örnek Cümleler
- Gece yarısı kuyumcuya giren hırsız, devriye gezen polislerce kapıdan çıkarken derdest edildi.
- Köylüler bağdan üzüm çalan iki genci derdest edip muhtarın odasına getirdi.
- Yıllardır aranan kaçakçı, sınır köyündeki bir ahırda saklanırken jandarmalar tarafından derdest edildi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Esat Paşa derdest edilecektir. Tanıkta bir topluluğun bir iddiayla yola çıkarsa önce kongreyi basacağı, ardından paşayı derdest edeceği söylenir. Cümle bir koşula bağlıdır; basmak ve derdest etmek ardışık iki eylemdir.
Ele geçirmek birinci anlamında yakalamak, ikinci anlamında sahibi olmaktır. Derdest etmek ise yalnız yakalamak anlamındadır. Bir kenti ele geçirmek denir; derdest etmek ise bir yer ya da mal için sözlükte geçmez.
Atasözü, birkaç kez saklanabilen bir suçun günün birinde ortaya çıktığını ve suçlunun cezasız kalmadığını söyler. Yıllardır aranan kaçakçının ahırda derdest edilmesi buna örnektir. Atasözü sonucu önceden haber verir, deyim yakalanma anını adlandırır.