Anlamı
1) bir sözü doğru, düzgün söylemeyi becerememek:
'Üstelik ben dilim dönmezken armağan ettiğim çiçeklerle konuşmuyor muyum?' -R. Mağden. 2) amacını iyi anlatamamak.
Detaylı Açıklama
Dili dönmemek, bir sözü doğru söyleyememek, telaffuz etmekte zorlanmak ya da bir düşünceyi istediği açıklıkta anlatamamak anlamında kullanılan çok yerleşik bir deyimdir. Burada mesele yalnız fiziksel söyleyiş güçlüğü değildir; bazen insanın niyeti vardır ama ifade gücü yetmez. Bu yüzden deyim hem sesletim zorluğunu hem anlatım yetersizliğini kapsar. Çocukların zor kelimeleri söyleyememesi, yabancı bir adı telaffuz edememek ya da duygusal yoğunluk yüzünden meramı toparlayamamak bu sözün alanına girer. Gündelik Türkçede çok doğal ve geniş bir kullanım alanı vardır. Söz ile düşünce arasındaki küçük kopmayı görünür kılar. Konuşma isteğinin var olduğu ama ağzın ya da anlatımın yetmediği anları sahici bir biçimde anlatır.
Örnek Cümleler
- Çocuğun adı öyle uzun ve tuhaftı ki bu sefer benim dilim dönmedi.
- Üzüntüsünü anlatmaya çalıştı ama içindeki acıdan bir türlü dili dönmedi.
- Yabancı kelimenin telaffuzuna dili bir türlü dönmeyince herkes tatlı tatlı gülümsedi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü dili dönmemek bazen kelimeyi söyleyememek, bazen de duygu ve düşünceyi doğru biçimde kuramamak demektir. Yani sorun hem ağızda hem anlatımda olabilir. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Acı haberler, özürler, teşekkürler ya da derin duygular dile getirileceği zaman daha duygulu bir ton taşır. İnsan bazen sözü bilse de söylemeye gönlü yetmez. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Dili dönmemek daha çok söyleyiş ya da ifade yetersizliğine odaklanır. Dili dolaşmak ise heyecan ve şaşkınlık yüzünden sözleri karıştırmayı öne çıkarır. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.