Anlamı
korku, heyecan, hastalık, utangaçlık, sarhoşluk gibi sebeplerle şaşırarak söyleyeceğini karıştırmak:
'Vehbi Dedenin kendini dinlediğinin farkına varır varmaz dili dolaştı.' -H. E. Adıvar.
Detaylı Açıklama
Dili dolaşmak, kişinin şaşırıp söyleyeceği şeyi karıştırmasıdır. Sözlük bu şaşkınlığın sebepleri olarak korku, heyecan, hastalık, utangaçlık ve sarhoşluğu sayar; gibi sözüyle listeyi açık bırakır. Ortak sonuç şaşırmadır: kişi söylemek istediğini söylerken karıştırır. Karışıklık sözcüklerin sırasında, bir adın söylenişinde ya da cümlenin yapısında görülebilir. Dolaşan dil konuşan kişinin dilidir. Durum bir anda ortaya çıkabilir; örneğin bütün gözler konuşana çevrildiğinde. Kalıp bir sahnede, bir sınav sözlüsünde, bir ilk buluşmada ya da bir mahkeme salonunda geçebilir. Dinleyenler bu karışıklığa gülümseyebilir ya da konuşanı sabırla bekleyebilir. Sebeplerin bir kısmı geçici bir duygudur, bir kısmı bedensel bir durum. Kişi karıştırdığını fark edip sözünü düzeltebilir de, fark etmeden sürdürebilir de.
Örnek Cümleler
- Nikâh memurunun sorusuna cevap verirken heyecanlanan damadın dili dolaştı, gelinin adını yanlış söyledi.
- Sınıfın önüne çıkıp şiir okuyan utangaç çocuğun dili dolaştı; iki dizenin yerini karıştırdı.
- Gece yarısı düğünden dönen sarhoş adamın dili dolaşıyor, kendi sokağının adını bile karıştırıyordu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Konuşan, Vehbi Dede'nin kendisini dinlediğini fark ettiği anda şaşırır: Vehbi Dedenin kendini dinlediğinin farkına varır varmaz dili dolaştı. Dolaşmayı başlatan şey dinlendiğini anlamaktır. Cümle sebebi adıyla söylemez; bunun bir çekingenlik ya da heyecan olduğu düşünülebilir.
Sözü ağzında kalmak, konuşmasını bitirememektir; söz yarıda kesilir. Dili dolaşan kişi ise söyleyeceğini karıştırır; ardından konuşmayı sürdürebilir de, durabilir de. Biri sözün yarıda kalmasını, öteki sözün karışık çıkmasını anlatır; iki durum aynı konuşmada art arda da yaşanabilir.
Atasözüne göre kişinin zaman zaman şaşırması, yanılması hoş görülmelidir. Dili dolaşan kişinin karıştırdığı sözler de böyle bir şaşkınlıktan doğar. Atasözü böyle bir yanılgıya karşı hoşgörü öğütler, deyim yanılgının konuşmadaki biçimini adlandırır.