Anlamı
sonunu düşünmeden gelişigüzel konuşmaktan sakınmak:
'Şarkta, insanın selameti dilini tutmasındadır diye bir söz vardır.' -B. Felek.
Detaylı Açıklama
Dilini tutmak, sözlükte sonunu düşünmeden gelişigüzel konuşmaktan sakınmak diye tanımlanır. Kişi söyleyeceği sözü tartar; gerekirse hiç konuşmaz. Sakınılan şey öfkeyle ağızdan çıkacak bir laf, açılmaması gereken bir sır ya da yersiz bir tahmin olabilir. Deyim buyruk olarak da kurulur: dilini tut! Bu biçimde karşıdakine bir uyarı yöneltilir. Dilini tutan kişi o anda susabilir, sözünü yumuşatabilir ya da konuyu değiştirebilir. Tanım bu yollardan birini seçmez; ölçü, gelişigüzel konuşmanın önlenmesidir. Bu özen bir anlık da olabilir, kişinin yerleşmiş bir huyu da. Komşusunun yakınmasına sert karşılık vermeyen bir kadın, bağıran müşteriye çıkışmayan bir esnaf dilini tutmuş sayılır. Sözlük deyimin tanığını bir gazete yazarından, B. Felek'ten verir.
Örnek Cümleler
- Komşusu yine çocukların gürültüsünden yakınınca Leyla dilini tuttu, özür dileyip kapıyı nazikçe kapattı.
- Müşterisi fiyata itiraz edip bağırınca esnaf dilini tuttu, tartışmayı büyütmeden hesabı yeniden yaptı.
- Arkadaşının kurduğu şirketin batacağını düşünen Selim, açılış gününde dilini tuttu ve yalnız başarılar diledi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Deyim bir ad-fiille gelir: Şarkta, insanın selameti dilini tutmasındadır diye bir söz vardır. Yazar bu yargıyı kendi görüşü olarak değil, Şarkta söylenen bir söz olarak aktarır. Cümlede dilini tutmak, insanın selametine bağlanan bir davranıştır.
Bu atasözüne göre kişi dilini tutar, her şeyi söylemezse başını belaya sokmamış olur, rahat eder. Atasözünün açıklaması deyimi doğrudan içinde taşır. Deyim davranışı adlandırır, atasözü onun getirdiği rahatı da ekler.
Ağzını toplamak, söylemekte olduğu kötü söz ya da küfürleri kesmektir; söz başlamış, kişi onu yarıda bırakır. Dilini tutmak ise gelişigüzel sözden sakınmaktır; konuşmaya başlamış biri de sonraki sözlerinde bu özeni gösterebilir. Biri kötü sözü kesmeyi, öteki düşüncesiz konuşmaktan sakınmayı anlatır.