Anlamı
hlk. bitki soğuktan bozulmak, donmak.
Detaylı Açıklama
Don kesmek, sözlükte halk ağzı notuyla verilir ve bitkinin soğuktan bozulmasını, donmasını anlatır. Tanım bitkiyi özne yapar: bir fidan, bir bağ, bir ekin ya da bir çiçek don keser. Bozulmak sözü soğuğun bitkiye zarar verdiğini gösterir. Halk ağzı notu, kalıbın ölçünlü dile değil, halkın konuşma diline ait olduğunu gösterir. Kalıp bir çiftçinin yakınmasında, bir bahçe anlatısında ya da bir hasat haberinde geçebilir. Zarar bir gecelik ayazdan ya da uzun süren bir soğuktan gelebilir. Bozulan bitki toparlanabilir de, kuruyabilir de; tanım sonucu söylemez. Kalıp tek bir bitki için de, bütün bir bahçe ya da tarla için de kurulabilir: bütün bağlar don kesti. Sıfat-fiil biçimi bir bitkiyi niteleyebilir: don kesmiş üzümler.
Örnek Cümleler
- Nisan ortasındaki ayazda çiçek açmış kayısılar don kesti, o yıl dallarda tek meyve görülmedi.
- Fidelikteki biber fideleri gece don kesince bahçıvan hepsini yeniden dikti.
- Yüksek yamaçtaki bağ don kesmişti; köylüler kararmış sürgünleri budayıp asmaları kurtarmaya çalıştı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Don çekmek sözlükte yalnız donmak diye açıklanır; donan şey bir bitki olabileceği gibi bir boru ya da toprak da olabilir. Don kesmenin tanımı ise özneyi bitkiyle sınırlar ve soğuktan bozulmayı ekler. Aynı kayısı ağacı için iki kalıp da kurulabilir.
Buz kesmek, sözlükte çok üşümek diye açıklanır ve bir kişinin durumunu anlatır. Don kesmek ise bitkinin soğuktan bozulmasıdır. İki kalıpta da kesmek fiili ve soğuk vardır; ama biri insanın üşümesini, öteki bitkinin donmasını anlatır.
Atasözü, mart ayındaki şiddetli soğuklarda insanların ellerine geçen her şeyi yakmak zorunda kaldığını söyler. Böyle bir soğukta bahçelerdeki bitkiler de don kesebilir. Atasözü soğuğun insana etkisini, deyim bitkiye etkisini anlatır.