Anlamı
donmak:
'Badem ağacı, ayaz vurmaz, don çekmez, solmaz, dökülmez çiçeklerini açmıştı.' -T. Buğra.
Detaylı Açıklama
Don çekmek, sözlükte yalnız donmak fiiliyle açıklanır. Tanım donan şeyi sınırlamaz; bir bitki, bir çiçek, bir su borusu ya da bir toprak parçası olabilir. Deyimin öznesi donan şeydir. Olumsuz biçimi donmanın gerçekleşmediğini anlatır: don çekmedi, yani donmadı. Ayaz, kırağı ya da bir gece soğuğu böyle bir donmaya yol açabilir. Kalıp bir bahçıvanın, bir çiftçinin ya da bir kış sabahının anlatısında geçebilir. Donmanın ne kadar sürdüğünü ve bir zarara yol açıp açmadığını tanım söylemez. Sözlükte don sözcüğüyle kurulan başka kalıplar da yer alır: don tutmak, don kesmek, dona çekmek, don çözülmek. Bunların her biri donmanın ayrı bir yanını anlatır. Don çekmenin tanımı ise içlerinde en kısasıdır.
Örnek Cümleler
- Gece ansızın bastıran ayazla bahçedeki domatesler don çekti, sabah yaprakları kapkara olmuştu.
- Dağ evinin bodrumundaki su borusu don çekince musluklardan bir damla su akmadı.
- Kış boyunca örtüyle sarılan genç zeytin fidanları don çekmedi, baharda yeni sürgün verdi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Badem ağacının çiçeklerinin: Badem ağacı, ayaz vurmaz, don çekmez, solmaz, dökülmez çiçeklerini açmıştı. Kalıp burada olumsuz biçimiyle, bir dizi niteleme içinde geçer. Yazar çiçekleri ayazın, donun, solmanın ve dökülmenin dokunmadığı çiçekler olarak anlatır.
Don tutmak, sözlükte buz tutmak, donmak diye açıklanır. Don çekmek ise yalnız donmak sözüyle karşılanır. İki kalıp donmada buluşur; don tutmanın tanımı buna ayrıca buz tutmayı da ekler.
Atasözü, nisan ayının beşinde havanın, çift süren iki öküzü birbirinden ayıracak kadar soğuk olduğunu söyler. Baharda açan çiçekler ve fidanlar böyle bir soğukta don çekebilir. Atasözü soğuğun zamanını, deyim donmanın kendisini anlatır.