Anlamı
eşkıyalıktan vazgeçmek:
'Düğünevinin avlusuna girerken yeni düze inmiş efeler gibi nara attı.' -Ö. Seyfettin.
Detaylı Açıklama
Düze inmek, eşkıyalıktan vazgeçmek anlamındadır. Özne vazgeçen kişidir: bir eşkıya, bir efe ya da bir çete üyesi. Kalıp bir değişimi anlatır: kişi eşkıyalığı kendisi bırakır. Vazgeçmenin sebebi bir af, bir yorgunluk, bir aile isteği ya da bir pişmanlık olabilir; tanım sebebi söylemez. Sıfat-fiille bir adı niteleyebilir: düze inmiş bir eşkıya. Kalıp bir eşkıya hikâyesinde, bir türküde ya da bir köy anlatısında geçebilir. Düze indirmek kalıbı aynı değişimi, vazgeçiren kişinin yanından anlatır. Kalıp bir sonucu bildirir: kişi artık eşkıya değildir. Düze inen kişinin sonra ne yaptığını tanım söylemez; köyüne dönebilir, bir iş tutabilir ya da bir kasabaya yerleşebilir. Vazgeçen kişi yalnız da olabilir, arkadaşlarıyla birlikte de.
Örnek Cümleler
- Yıllarca dağlarda dolaşan çetenin en genci, af haberini duyunca düze inip köyüne döndü.
- Annesinin ölüm döşeğinde olduğunu öğrenen eşkıya, silahını jandarmaya teslim ederek düze indi.
- Düze indikten sonra kasabaya yerleşen eski efe, ömrünün geri kalanını bir kahvehane işleterek geçirdi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bir benzetmede kullanılır: Düğünevinin avlusuna girerken yeni düze inmiş efeler gibi nara attı. Nara atan kişi, eşkıyalığı yeni bırakmış efelere benzetilir. Kalıp burada sıfat-fiil biçimiyle, düze inmiş olarak efeler adını niteler.
Düze indirmek, birini eşkıyalıktan vazgeçirmektir; özne vazgeçiren kişidir. Düze inmek ise eşkıyalıktan kendisi vazgeçen kişiyi anlatır. Aynı değişim birinde dışarıdan sağlanır, ötekinde kişinin kendi eylemi olarak anlatılır.
Atasözü, doğru sözün yanlış yolda çok ilerlemiş kişiyi bile yola getirdiğini söyler. Yıllarca dağda kalmış bir eşkıyanın düze inmesi de böyle bir dönüş olabilir. Atasözü dönüşü sağlayan sözü, deyim dönüşün kendisini anlatır.