Anlamı
elde bulunan her şeyin tükendiğini anlatan bir söz:
'Balya'da beş on lira kazanmıştı. Onları da yedik, el elde baş başta.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
El elde baş başta, elde bulunan her şeyin tükendiğini anlatan bir sözdür. Söz iki kısa öbekten oluşur; çekimli fiil kullanılmaz. Harfi harfine okunduğunda kişinin elinde yalnız eli, başında yalnız başı kalmıştır: başka hiçbir şeyi yoktur. Tükenen şey para, erzak, birikim ya da bir mirasın kalanı olabilir. Söz bir harcamanın, bir yolculuğun, bir işsizlik döneminin ya da bir iflasın sonunda söylenebilir. Konuşan, durumu bir yakınma, bir alay ya da bir boyun eğiş içinde dile getirebilir. Söz bir cümlenin sonuna eklenerek bir özet gibi de kullanılır: parayı da harcadık, el elde baş başta. Ek fiille bir durumu da niteleyebilir: durumumuz el elde baş baştaydı. Tanım tükenişin sebebini söylemez; savurganlık da, zorunlu bir harcama da olabilir.
Örnek Cümleler
- Düğün masrafları, borç taksitleri derken bütün birikim gitti; şimdi el elde baş başta kaldık.
- Üç aydır iş bulamayan Ercan, cebindeki son parayı da kiraya verince arkadaşına güldü: el elde baş başta.
- Kışın sonuna doğru ambardaki buğday da bitti; köylünün durumu el elde baş baştaydı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: Balya'da beş on lira kazanmıştı. Onları da yedik, el elde baş başta. Burada söz anlatıyı kapatır: kazanılan para harcanmış, geriye hiçbir şey kalmamıştır. Birinci çoğul kişi, tükenişi konuşanın da paylaştığını gösterir.
Keseden yemek, bir üretim yapmadan, kâr elde etmeden hazırda bulunan varlığı harcamaktır. Böyle süren bir harcama, sonunda eldekinin tükenmesine varabilir. Biri tüketme biçimini, öteki tükenişin vardığı yeri anlatır.
Atasözü, kendini bilen, sorumluluk duyan evladın gerçek malının kendi kazandığı mal olduğunu söyler. Babadan kalan mal çabuk tükenir; el elde baş başta kalmamak için kişinin kendisi kazanmalıdır. Söz tükenişi bildirir, atasözü onun önlenmesinin yolunu gösterir.